اَنْدیمِشْك، شهرستان و شهر مركز آن واقع در استان خوزستان. نام اندیمشك به پیشنهاد فرهنگستان ایران برای روستای صالح‌آباد از توابع دزفول برگزیده شده است (امام شوشتری، ٢٣٤، ٢٣٥؛ لغت نامه ... ). اندیمشك یا اندامِش نام كهن شهر دزفول (ه‌ م) و پل بزرگ مجاور آن نیز بوده (حمدالله، ١١١؛ امام شوشتری، ٢٢٨) كه در میانۀ راه شهر لور و گندی شاپور با فاصلۀ دو فرسنگ از هر كدام قرار داشته است (ابن حوقل، ٣٠٧؛ اصطخری، ١١٦؛ یاقوت، ١/ ٣٧٢؛ عبدالمؤمن، ١/ ١٢٢). همچنین دژی استوار در این نواحی با نام اندمشن (گیلگرد) برپا بوده كه به انوشبرد شهرت داشته است (كریستن‌سن، ٣٠٧، حاشیه). برخی مآخذ كهن، نام آن دژ را اَنوش یا انهش، به معنای فراموش شده (هاروتیونیان، ٦١؛ فره‌وشی، ١٧، ٢٢١؛ رضا، ١٣١، حاشیۀ ١ و ٣) آورده‌اند. این نام‌گذاری بدان سبب بوده كه بر زبان آوردن نام زندانیان آن و حتى نام دژ ممنوع بوده است (كریستن‌سن، ٣٠٧) در این دژ، پیش از اسلام، عده‌ای از افراد خاندان سلطنتی ازجمله كَواد اول (قباد) پادشاه ساسانی و ارشك سوم پادشاه ارمنستان در بند شدند (همانجا، حاشیۀ ٤؛ پاتكانیان، ٢٠٨-٢٠٩).

شهرستان اندیمشك

اندیمشك یكی از ١٦ شهرستان استان خوزستان است كه در شمال آن واقع شده است ( آمارنامه ... ، ٣٨، نقشه). شهرستان اندیمشك از شرق با دزفول، از جنوب با شوش، از غرب با آبدانان (استان ایلام) و از شمال با پل دختر و خرم‌آباد (استان لرستان) همسایه است (همانجا). شهرستان اندیمشك از دو بخش الوار گرمسیری (ه‌ م) مشتمل بر ٣ دهستان به نامهای حسینیه، قیلاب و مازو، و بخش مركزی مشتمل بر دهستان حومه تشكیل شده، و مجموعاً دارای ١٧٠ آبادی است. شهر اندیمشك، مركز شهرستان و تنها شهر آن است (همان، ٢٧، ٣٣).

ویژگیهای طبیعی

شهرستان اندیمشك در دامنه‌های جنوب باختری رشته كوههای زاگرس قرار گرفته است و دو مرفولوژی كوهستانی در بخشهایی از شمال، و جلگه‌ای در جنوب آن دیده می‌شود (نقشۀ عملیات). بلندترین كوههای بخش شمالی آن مشتمل بر كوه سالن با ارتفاع ٤٦٠‘٢ متر، و كوه دارتاگیروه با ارتفاع ٣٨٣‘٢ متر است. معادن غنی سنگ گچ و سنگ آهك در این نواحی وجود دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ٢٩). آب و هوای اندیمشك معتدل و خشك است. در فاصلۀ سالهای ١٣٤٠ تا ١٣٥٩ش/ ١٩٦١ تا ١٩٨٠م، حداكثر و حداقل مطلق درجۀ حرارت در ایستگاه باران‌سنجی اندیمشك به ترتیب °٥٢ و °٦- سانتی‌گراد و میانگین حداكثر و حداقل آن به ترتیب °١/ ٣٢ و °٤/ ١٦ سانتی‌گراد برآورد شده است. طی همین مدت میانگین بارش سالانه ٨/ ٣٢٥ میلی‌متر بوده، و بیشترین درصد میزان بارندگی در فصول پاییز و زمستان است («داده‌ها ... »، ١).
دو رودخانۀ كرخه و دز در دو سوی شهرستان اندیمشك جاریند. رود كرخه مرز باختری (١٥ كیلومتری) شهرستان اندیمشك را تشكیل می‌دهد. این رود كه از كوههای الوند و گرو سرچشمه می‌گیرد، در ابتدای مسیر طولانی خود گاما ساب، در لرستان سیمره، و در خوزستان كرخه نامیده می‌شود. شاخۀ مهم آن در اندیمشك، رود زال است. رود دز نیز كه مرز خاوری شهرستان اندیمشك را تشكیل می‌دهد، از كوههای لرستان سرچشمه گرفته، پس از آبیاری نواحی خاوری اندیمشك و دزفول و پس از پیوستن آب شطیط به آن، در نقطه‌ای به نام بند قیر به كارون می‌ریزد. از شاخه‌های رود دز در شهرستان اندیمشك، می‌توان از رودهای بالارود و دمدم نام برد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٨- ٢٩).
پوشش گیاهی این نواحی مشتمل بر درختان بلوط، كنار، انجیر كوهی و انار جنگلی، و برخی گیاهان مرتعی نواحی شمالی آن، گل گاوزبان، خاكشیر، ختمی و بابونه است. مراتع مناسبی برای چرای دام در این نواحی وجود دارد. همچنین برخی جانوران مانند روباه، شغال، گرگ، كفتار، آهو، خرگوش، جوجه تیغی، گراز، كبك، تیهو، غاز و اردك وحشی در نواحی كوهستانی و جلگه‌ای اندیمشك زندگی می‌كنند (همان، ٢٩).
اندیمشك در ١٣٢٥ش به بخش تبدیل شد و ساكنان آن عشایر لر و عرب بودند ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٦/ ٢٨). در ١٣٥٩ش با پیوستن بخش الوار گرمسیری (از بخشهای شهرستان خرم‌آباد استان لرستان) به آن، شهرستان اندیمشك شكل گرفت ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣١).
ویژگیهای اجتماعی ـ اقتصادی: بر مبنای سرشماری سال ١٣٧٥ ش، شهرستان اندیمشك ٥٩٤‘١٥٥ نفر جمعیت داشته، و ضریب شهر نشینی آن ٧/ ٦٨٪ بوده است. جمعیت ساكن در نقاط روستایی آن ٤٩٢‘٢٢ نفر در بخش الوار گرمسیری، و ٢١١‘٢١ نفر در بخش مركزی بوده است ( آمارنامه، ٣٨، ٤١).
فعالیتهای اقتصادی شهرستان اندیمشك شامل زراعت، دامداری و صنایع‌دستی و ماشینی است. رودخانه‌های پر آب كرخه و دز، موجب رونق كشاورزی در اندیمشك است كه به صورتهای مكانیزه، نیمه مكانیزه و سنتی صورت می‌گیرد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٩-٣٠). افزون بر آب رودها، از چاههای عمیق نیز در مصارف كشاورزی بهره‌برداری می‌شود ( آمارنامه، ٢٢٩). سطح زیر كشت محصولات زراعی در شهرستان اندیمشك بر مبنای برآورد سالهای ١٣٧٤-١٣٧٥ش ادارۀ كل كشاورزی استان خوزستان چنین بوده است: گندم آبی و دیم ٠٩٨‘١٠و ٦٩٢‘١٩ هكتار، جو آبی و دیم ١١٧ و ٧١٠‘٢ هكتار، ذرت دانه‌ای ٩١٦‘٢ هكتار، ماش ٥٩٢ هكتار، لوبیا ١٣٥ هكتار، باقلا ١٠ هكتار و چغندرقند ١٩٥
هكتار (همان، ٢٠٢).
دامداری در شهرستان اندیمشك به دو شیوۀ سنتی و صنعتی صورت می‌گیرد و مازاد و فرآورده‌های آن به نقاط دیگر صادر می‌شود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣٠). دامهای موجود در شهرستان اندیمشك مشتمل بر: ٠١٧‘٢١٣ رأس دام كوچك و ٢١٢‘٦ رأس دام بزرگ بوده است ( فرهنگ روستایی، ٤٥).
صنایع‌دستی مانند قالی‌بافی، جاجیم‌بافی، گلیم‌بافی و موج‌بافی در بیشتر روستاها رایج است. قالیها بیشتر با طرحهای اصفهان و كاشان و نقشهای شاه عباسی و محلی بافته می‌شوند. صنایع در شهرستان اندیمشك رو به توسعه است و اكنون كارخانجات یخچال‌سازی، یخ‌سازی، قند، تولید گچ، پارچه‌بافی، موزائیك سازی، تولید مصالح ساختمانی، سنگ‌بری، ساخت ماشین آلات كشاورزی، ساخت لوازم چوبی خانگی، ساخت وسایل گازسوز، ساخت انواع منبع، مقواسازی، تولید سیم، كابل و دكل برق و تراشكاری در آنجا وجود دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). همچنین ١٧ كارگاه استخراج معدن در شهرستان اندیمشك فعال است كه دو كارگاه به استخراج نفت خام و گاز طبیعی، و ١٥ كارگاه به استخراج سنگ، شن و ماسه، و خاك رس می‌پردازند ( آمارنامه، ٢٤٣). بسیاری از اقلام تولیدی كه مشتمل بر گندم، جو، ذرت، چغندرقند، تره‌بار، دام و تولیدات معدنی است، به اهواز (مركز استان) صادر می‌شود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).

ویژگیهای فرهنگی

درصد باسوادان، در جمعیت ٦ ساله و بیشتر شهرستان اندیمشك در میان مردان ٩/ ٨٥٪ و در میان زنان ١/ ٧٦٪ بوده است. این درصد در نقاط روستایی در میان مردان ٨/ ٨٢٪ و در میان زنان ٥/ ٦٧٪ گزارش شده است ( آمارنامه، ٦٧). مردم شهرستان اندیمشك به زبانهای فارسی (با گویشهای لری و كردی) و عربی سخن می‌گویند و مذهب آنان شیعۀ دوازده امامی است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٢٩).

عشایر

مراتع شهرستان اندیمشك، زمستانگاه بسیاری از عشایر است كه به ترتیب جمعیت عبارتند از: ایل میوند (ممیوند)، ایل دریكوند، ایل پاپی، ایل ترك (یارم طاقلو)، ایل سگوند، طایفۀ مستقل سادات اهوقلندر و ایل حسنوند. با وجود این، برخی خانوار ایلات دریكوند و پاپی تابستانها را نیز در شهرستان اندیمشك به سر می‌برند ( سرشماری اجتماعی ... ، ١٧).

آثار تاریخی

برخی آثار كهن شهرستان اندیمشك اینهاست: خرابه‌های شهر كهن لور؛ ایوان كرخه كه آثار آن مشرف به رودخانۀ كرخه و مشتمل بر تالار بزرگ ویژۀ اجرای مراسم درباری بوده است؛ و آثار پل بر جای مانده از دورۀ ساسانی بر روی رودخانۀ كرخه واقع در ١٨ كیلومتری ایوان كرخه ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣٢).

شهر اندیمشك

این شهر مركز شهرستان اندیمشك در طول جغرافیایی °٤٨ و ´٢١ و عرض جغرافیایی °٣٢ و ´٢٧ در ارتفاع ١٥٠ متری از سطح دریا واقع است. اندیمشك در ١٥٠ كیلومتری شمال بـاختری اهواز و در مسیر راه تهران ـ اهواز و همچنین در مسیر خط آهن جنوب (تهران ـ خرمشهر) قرار گرفته است. شهر اندیمشك در بخش جلگه‌ای و هموار استان خوزستان قرار گرفته، و از آب و هوایی گرم و خشك برخوردار است (همان، ٣٠).

پیشینۀ شهر

بانی آن فردی به نام صالح محمد خان حاكم شوشتر و دزفول بوده است. وی در ١٢٢٠ ق/ ١٨٠٥م، در نزدیكی شهر كهن لور و در ١١ مایلی (تقریباً ١٨ كیلومتری) شمال باختر دزفول دژی را بنیاد نهاد كه به انضمام حومۀ آن، صالح‌آباد نامیده شد (نک‌ : امام شوشتری، ٢٣٤-٢٣٥؛ لریمر، II/ ٤٧٩). صالح‌آباد یك بار ویران، و مجدداً ساخته شد (همانجاها). روستای صالح‌آباد كه در نتیجۀ اسكان برخی عشایر به تدریج شكل گرفت، در ١٣١٤ ش، اندیمشك نامیده شد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٣٠-٣١). توسعۀ اندیمشك به سبب ایجاد خط آهن در ١٣٠٦ ش و افتتاح آن در ١٣١٧ ش بوده است (همان، ٣١؛ « راهنمای ... »، ٥٤٩)، همچنین ضمن جنگ جهانی دوم، به موجب معاهده‌ای، اندیمشك محل انتقال نفت برای روسیه بود. بدین صورت كه برای كاستن از ترافیك راه آهن یك خط لولۀ نفت از آبادان تا اندیمشك ساخته شد تا نفت منتقل شده به واگنها حمل شود. این روند تا احداث خط لولۀ تهران از مسیر كوهستان در ١٣٣٤ ش ادامه یافت ( ایرانیكا).
اندیمشك در ١٣٣٥ش به عنوان مركز بخش اندیمشك، و در ١٣٥٩ش به عنوان مركز شهرستان اندیمشك انتخاب شد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). جمعیت شهر اندیمشك بر مبنای سرشماری عمومی ١٣٧٥ ش، ٩٢٣‘١٠٦ نفر بوده است ( آمارنامه، ٣٩). نسبت جنسی شهر اندیمشك بر مبنای آمار دورۀ قبل (١٣٦٥ش)، ١٠٠ نفر زن در مقابل ١٠٧ مرد بوده است. در همان سال از میان جمعیت ٦ ساله و بیشتر اندیمشك ٦/ ٧٢٪ باسواد بوده‌اند كه این نسبت در میان مردان، ٤/ ٨٠٪ و در میان زنان، ١/ ٦٤٪ بوده است. در طبقه‌بندی شاغلان بر حسب گروهها عمدۀ فعالیت، از جمعیت ١٠ ساله و بیشتر این شهر، ٤/ ٧٪ در گروه عمدۀ ساختمان، ٦٪ در گروه عمدۀ صنعت و ٥/ ٢٪ در گروه عمدۀ كشاورزی، دامپروی و ... و بقیه در دیگر گروهها اشتغال داشته‌اند ( سرشماری عمومی ... ، ١٨).
مردم شهر اندیمشك به زبان فارسی و گویش لری (خرم‌آبادی) سخن می‌گویند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).

مآخذ

آمارنامۀ استان خوزستان (١٣٧٥ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان خوزستان، تهران، ١٣٧٥ ش؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، بیروت، ١٩٧٩ م؛
اصطخری، ابراهیم، المسالك و الممالك، به كوشش محمد جابر عبدالعال حسینی، قاهره، ١٣٨١ ق/ ١٩٦١ م؛
امام شوشتری، محمدعلی، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران، ١٣٣١ ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به كوشش گ. لسترنج، تهران، ١٣٦٢ ش؛
رضا، عنایت‌الله، «نگاهی به كتاب تاریخ فاوستوس بوزند»، نامۀ اقبال، به كوشش سیدعلی آل داود، تهران، ١٣٧٧ ش؛
سرشمـاری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر كوچنده (١٣٦٦ ش)، نتایج تفصیلی، استان خوزستان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اندیمشك، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
عبدالمؤمن بن عبدالحق، مراصدالاطلاع، به كوشش علی محمد بجاوی، بیروت، ١٣٧٣ ق/ ١٩٥٤ م؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (دزفول)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج ٦٩؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ششم (خوزستان)، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ ش)، استان خوزستان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ ش؛
فره‌وشی، بهرام، فرهنگ پهلوی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
لغت‌نامۀ دهخدا؛
نقشۀ عملیات مشترك (زمینی)، سازمان جغرافیایی كشور، تهران، ١٣٦٢ ش، گ ١٣- ٣٩؛
هاروتیونیان، وارتان، فرهنگ ارمنی به فارسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Christensen, A., L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, ١٩٤٤;
Data Processing Center, Andimeshk, Period ١٩٦١-١٩٨٠, Iranian Meteorological Organization;
Iranica;
Lorimer, J. G., Gazetteer of the Persian Gulf, ’Omān and Central Arabia, Calcutta, ١٩٠٨;
The Middle East Intelligence Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٥, Persia, London, ١٩٨٧;
Patkanian, M. K., «D’une histoire de la dynastie des Sassanides», JA, ١٨٦٦, vol. VII.
مژگان نظامی