ايلی، رودی در آسيای مركزی كه از پيوند دو رود تِكِس و كونگِس در شرق كوههای تيان شان پديد آمده است. اين دو رود از منطقۀ سينک‌يانگ اويغور در خاك چين می‌گذرند و در همان سرزمين به يكديگر می‌پيوندند و رود ايلی را تشكيل می‌دهند (BSE٣, X/ ١٢٧). برخی از مؤلفان اراضی حوضۀ رود ايلی را محدودۀ اسلام دانسته‌اند (بارتولد، V/ ٨٣). از ايلی نخستين بار در مآخذ چينی پيرامون اخبار مربوط به تركان غربی در تاريخ امپراتوری دودمانِ تان (سده‌های ٧-١٠ م) ياد شده است و اين زمانی بود كه يكی از عمده‌ترين راههای بازرگانی ميان چين و تركستان از دشت ايلی می‌گذشت (همو، III/ ٤٣٣, IV/ ٨٤). حدود العالم قديم‌ترين مأخذ اسلامی است كه در آن از رود ايلی به صورت «ايلا» ياد شده است (ص ٣٦٤-٣٦٥). در تاريخ وصاف (ص ٢٤٩) و ديوان لغات الترك (كاشغری، ٢٨٨) اين نام به صورت «ايلا» آمده است. شرف‌الدين علی يزدی (ص ٣٢٢، ٤٢٦)، حافظ ابرو (٢/ ٨٩١) و دوغلات (ص ٦٦) نام اين رود را به صورت «ايله» نوشته‌اند. رشيدالدين نام اين رود را «هيله» آورده است (٢/ ٨٨٣، ٨٨٤).
آب رود ايلی به درياچۀ بالخاش می‌ريزد، ولی مؤلف حدود العالم (ص ٣٦٥) محل ريزش آن را درياچۀ ايسكوك (اسكول) دانسته است. ايسكوك يا اسكول همان ايسيغ كول (ه‌ م) است. مينورسكی نظر مؤلف حدود العالم را درست نمی‌داند و معتقد است كه اين رود به بالخاش می‌ريزد نه اسكول! (ص ٤٢). درازای رود ايلی از محل پيوستن دو رود تكس و كونگس تا محل ريزش آن به درياچۀ بالخاش در قزاقستان ٠٠١‘١ كمـ ، و از سرچشمۀ رود تكس ٤٣٩‘١ كمـ ، و مساحت حوضۀ اين رود ١٤٠ هزار كمـ٢ است. مسير عليای رود كوهستانی است كه در مسير سفلى وارد دشت كَشْ می‌شود. در اينجا رود ايلی به چند شاخه منقسم می‌گردد (BSE٣، همانجا).

مآخذ

حافظ ابرو، عبدالله، زبدة التواريخ، به كوشش كمال حاج سيد جوادی، تهران، ١٣٧٢ ش؛
حدودالعالم، به كوشش مينورسكی، كابل، ١٣٤٢ ش؛
رشيدالدين فضل‌الله، جامع التواريخ، به كوشش محمد روشن و مصطفى موسوی، تهران، ١٣٧٣ ش؛
شرف‌الدين علی يزدی، ظفرنامه، به كوشش عصام‌الدين اورونبايوف، تاشكند، ١٩٧٢ م؛
كاشغری، محمود، ديوان لغات الترك، ترجمۀ محمد دبيرسياقی، تهران، ١٣٧٥ ش؛
مينورسكی، و.، حواشی و تعليقات بر حدودالعالم (هم‌ )؛
وصاف، تاريخ، تحرير عبدالمحمد آيتی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
نيز:

Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٣-١٩٦٨;
BSE٣;
Dughlát, M. H., The Tarikh -i -Rashidi, tr. E. D. Ross, Patna, ١٩٧٣.
عنايت‌الله رضا