دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٧١ - بم
بم
نویسنده (ها) :
شیوا جعفری - روزبه زرین کوب
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٢ تیر ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَم، شهرستان و شهری در استان كرمان.
شهرستان بم
این شهرستان با مساحتی حدود ٤٨٠‘١٩ كمـ ٢ در شرق استان كرمان واقع است. شهرستان بم از شمال به شهرستان كرمان، از شرق به شهرستان زاهدان (در استان سیستان و بلوچستان)، از جنوب شرقی به شهرستان ایرانشهر (در استان سیستان و بلوچستان)، از جنوب به شهرستان كهنوج و از غرب به شهرستان جیرفت محدود است (محلاتی، ١ / ٢٣؛ نیز نقشه ...).
شهرستان بم شامل ٥ شهر به نامهای بم، بروات، محمدآباد، فهرج و نرماشیر، و ٤ بخش به نامهای مركزی، ریگان، فهرج و نرماشیر، و ١٣ دهستان است (نک : نشریه ...، ٤٢-٤٣). بهطوركلی، این شهرستان از نظر پستی و بلندی شامل دو قسمت كوهستانی و كویری است. كوههای بم در واقع ادامۀ رشته كوههای مركزی ایران است كه به جبال بارز شهرت دارند. این كوهها مانند سدی میان شهرستان بم و شهرستان جیرفت واقع شده است و بم را از شهرستان جیرفت جدا میكند (جعفری، ١٩٢). مهمترین كوههای شهرستان بم اینها هستند: كوه آب چكو (٠٤٠‘٢ متر)، آب گرمو (٤٥٨‘٢ متر) و آفتی (٤٧١‘٢ متر) ( فرهنگ جغرافیایی كوهها...، ٣ / ٨٧، ٨٨).
ناحیه پست و كویری شهرستان بم شامل بخشی از شنزار و نمكزار لوت و اطراف آن است و پستترین نقطه آن میان شورهگز و فهرج واقع، و ٤٠٠ متر از سطح دریا بلندتر است (جعفری، همانجا). مهمترین رودخانه شهرستان بم رودخانه تهرود است كه از دامنههای كوههای بلند هزار سرچشمه میگیرد و در مسیر خود وارد شهر بم شده، از این شهر و روستاهای این شهرستان میگذرد و سپس وارد كویر لوت میشود و به رودخانه و یا مسیل شورهگز میپیوندد. رودخانه تلنگو نیز یكی دیگر از رودهای شهرستان بم است (افشین، ٢ / ٢٩٥-٢٩٧).
آب و هوای شهرستان بم در ارتفاعات غربی و دامنههای جبال بارز معتدل، و در دشت مركزی و خاوری گرم است و از نظر میزان بارندگی جزو نواحی خشك ایران به شمار میرود (جعفری، همانجا). اقتصاد شهرستان بم برپایۀ كشاورزی و باغداری، دامداری و صنایع دستی استوار است. آب كشاورزی از طریق كاریز و رودخانه تأمین میشود. محصولات عمده آن گندم، جو، پنبه، مركبات و به ویژه خرمای آن، معروف به مضافتی است كه جنبۀ صادراتی دارد. صنایع دستی، به خصوص قالیبافی در این شهرستان دارای اهمیت است. قالیهای زیبایی با طرحهای محلی كرمانی و نقشهای بته جقهای و شاه عباسی در شهرستان بم بافته میشود ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٢٦). در این شهرستان معادن سرب و روی نیز وجود دارد (همانجا). جمعیت شهرستان بم برطبق سرشماری ١٣٧٥ش، بالغ بر ٤٠٠‘١٩٨ تن بوده است ( سرشماری ...، شانزده).
شهر بم: این شهر مركز شهرستان بم، و در °٢٩ و ´٧ عرض شمالی و °٥٨ و ´٢٢ طول شرقی و در ٠٦٠‘١ متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، ١٠٤). شهر بم در ١٨٠ كیلومتری جنوب شرقی كرمان و در مسیر راه كرمان به زاهدان و ایرانشهر، و در منطقهای جلگهای و در ٥٠٠ متری غرب ارگ بم كه شهر قدیم درون آن بوده، واقع شده است (جعفری، همانجا). جمعیت شهر بم برطبق سرشماری عمومی آبان ١٣٧٥، حدود ٠٨٠‘٧٠ تن بوده است (سرشماری، سی و نه).
پیشینه تاریخی
قدمت بم را نمیتوان به تحقیق معین كرد. براساس بعضی از روایات اسطورهای بم از ساختههای پادشاه كیانی، بهمن، پسر اسفندیار است (حكیم، ٨٢؛ محلاتی، ١ / ٩٩-١٠٠). برخی منابع، بنای بم را به اوایل دورۀ ساسانی منسوب میكنند و در واقع، ارگ بم را با قلعه هفتواد یكی میدانند (حمدالله، تاریخ ...، ١٠٣، نزهة...، ١٤٠؛ شاه حسین، ٢٠٢؛ وزیری، ١٧). هفتواد كه طبری (٢ / ٣٩) آن را به صورت ابتنبود آورده، كسی است كه ماجرای نبرد او با اردشیر بابكان در بعضی از منابع كهن نقل شده است (نک : كارنامه ...، ٧٦-٨٧؛ فردوسی، ٧ / ١٣٩-١٥٤).
با توجه به متن كارنامۀ اردشیر بابكان، بیشك بم در دوره اشكانیان نیز آباد بوده است. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب اشاره كرده است كه چون كرم هفتواد در آن محل تركید، آنجا را بم خواندند (همانجا). برپایه روایات موجود، هفتواد مسكن كرم را جایی در ارگ بم قرار داد. شاید ازاینروست كه یكی از دروازههای ارگ از مدتها پیش، نزد مردم محلی به «دروازه كُت كرم» معروف بوده است. در گویش كرمانی، سوراخ و محل زندگی جانوران را «كُت» میگویند (وزیری، همانجا، نیز حاشیه؛ ستوده، منوچهر، ١٣١). با توجه به موقعیت طبیعی شهر بم كه از قدیم در مسیری قرار داشته است كه مسافران راه فارس با گذر از آن به سمت شرق یا شمال شرقی ایران میرفتند، بم دستكم از دوره ساسانیان اهمیت نظامی و بازرگانی داشته است (نک : برونر، ٧٧٣) و این ویژگی سبب شده است كه بم تا قرنها پایدار بماند.
نخستین فتح بم توسط اعراب مقارن با فتح كرمان، پس از ١٧ق / ٦٣٨م، به روزگار عمر بن خطاب و به دست ربیع بن زیاد صورت گرفت. ربیع پس از فتح سیرجان بم را نیز به صلح گشود، اما پیداست كه استیلای اعراب بر نواحی كرمان قطعی نبوده است، زیرا در ٢٩ق / ٦٥٠م یزدگرد سوم به كرمان رفت و در آن زمان هنوز بیشتر مردم كرمان فرمان بردار او بودهاند (نک : بلاذری، ٥٥١؛ قدامه، ٣٩١؛ نفیسی، ١١٣)؛ چنانکـه اعراب مجبور به فتح مجدد بم در روزگار خلافت عثمان (٢٣-٣٥ق) توسط مُجاشع بن مسعود شدند (نک : بلاذری، قدامه، همانجاها).
بنا بر گزارش جغرافیانویسان مسلمان، بم در نخستین سدههای اسلامی شهری آباد، و بر سر راههای ارتباطی كرمان به فارس و سیستان واقع بوده است (نک : همو، ٩١؛ ابن خردادبه، ٤٩). یعقوبی در سده ٣ق از دژ استوار بم یاد كرده است (ص ٢٨٦). در ٢٥٩ق / ٨٧٣م یعقوب لیث پس از دست یافتن به نیشابور، محمد بن طاهر آخرین امیر طاهری را به همراه خانوادهاش در دژ بم محبوس ساخت. ارگ بم به دلیل دور بودن از مركز دستگاه خلافت یكی از مراكز خوارج به شمار میرفت؛ چنانکـه در منابع سدۀ ٤ق / ١٠م به مسجدی متعلق به خوارج در بم اشاره شده است (حدود ...، ١٢٨؛ اصطخری، ١٦٦-١٦٧؛ ابنحوقل، ٢ / ٣١٢). شاید تهاجم یعقوب لیث در ٢٥٤ق، بلافاصله پس از آنکـه بر سیستان مستولی شد نیز به دلیل سركوبی خوارج كرمان، به ویژه خوارج بم كه در این شهر قدرت داشتهاند، بوده است. یعقوب در جنگی خوارج بم را سركوب كرد و بسیاری از آنان را كشت و بقیه خوارج را به همراه اسماعیل بن موسی،رهبر خوارج بم به اسارت گرفت ( تاریخ ...، ٢١٣؛ بازورث، «طاهریان ...»، .(١١٢
بنابر گزارش جغرافیانویسان سدۀ ٤ق، بم از شهرهای مهم و بزرگ كرمان به شمار میرفته است (حدود، همانجا؛ اصطخری، ١٥٩). این شهر از دو بخش تشكیل میشده كه بخش عمده آن در درون قلعه واقع بوده، و به محلههای چندی تقسیم میشده است و دارای چندین گرمابه و ٣ مسجد جامع بوده كه یكی از آنها در درون قلعه و دو دیگر در بیرون از آن واقع بوده است. یكی از این دو مسجدِ بیرونی از آن خوارج بوده كه در آن صدقات و بیتالمال جمعآوری میشده است. بیشتر اهالی بم پیرو مذهب اهل سنت بودهاند و خوارج اقلیتی كوچك، اما توانگر را در بم تشكیل میدادند. خانهها و دیگر ابنیه بم از خشت بنا شده بود و قلعۀ آن ٤ دروازه به نامهای نرماشیر، كوسكان، اسپیكان و كورجین داشته است. آب این شهر از رودخانه و كاریز تأمین میشده، و برای آشامیدن چندان مناسب نبوده است، در كنار شهر رودخانهای روان بوده كه در مسیر خود از میان شهر میگذشته، و سپس نخلستانهای انبوه پیرامون شهر را آبیاری میكرده است. بم به سبب واقع بودن بر سر راههای تجاری از اقتصاد پررونقی برخوردار بوده است. وجود بازارهای متعدد كه برخی از آنها در بخش درونی و برخی دیگر در بخش بیرونی شهر واقع بودهاند، گواه آن است. از دیگر نشانههای رونق اقتصادی بم، بازارهایی است كه به نام اصناف مختلف خوانده میشد و نشان از تخصصی بودن صنوف در این شهر دارد. مردم بم در سدۀ ٤ق بیشتر به پارچهبافی اشتغال داشتند و پارچههای ابریشمی این شهر از شهرت خاصی برخوردار بوده، و به دیگر نقاط صادر میشده است. گونهای ردای ابریشمی در بم بافته میشده كه حدود ٣٠ دینار بها داشته است (نک : همو، ١٦٧- ١٦٨؛ مقدسی، ٤٦٥؛ ابن حوقل، نیز حدود، همانجاها).
در ٣٢٤ق / ٩٣٦م معزالدوله امیر بویهی بم را تصرف كرد (ابناثیر، ٨ / ٣٢٤). با بالا گرفتن كار سلجوقیان و تثبیت حكومتشان در بخشهای بزرگی از ایران، طغرل بیك سلجوقی در ٤٤٤ق / ١٠٥٢م قاورد، پسرعمش را با سپاهی از خراسان مأمور تسخیر كرمان كرد. چون این سپاه به كرمان رسید، بهرام بن زكی لشكرستان، حاكم كرمان كه از جانب ابوكالیجار امیر بویهی بر كرمان حكومت داشت، آنجا را تسلیم قاورد كرد. ابوكالیجار كه در این هنگام در خوزستان به سر میبرد، آهنگ كرمان نمود، اما در میان راه درگذشت و همه شهرهای كرمان از جمله بم، تسلیم قاورد شدند (محمد بن ابراهیم، ١-٢؛ خواندمیر، ٢ / ٤٣٦؛ همت، ٦٠؛ افضلالدین، ١٢٥-١٢٦؛ قس: ابن اثیر، ٩ / ٥٤٧- ٥٤٨).
بم در روزگار سلجوقیان نیز اهمیت خود را از دست نداد و مورد توجه بود. در این دوره كرمان به دو ناحیه شرقی و غربی تقسیم شده بود. ناحیه شرقی شامل بم، نرماشیر و جیرفت میشد و ناحیۀ غربی، سیرجان و دیگر نواحی كرمان را در برمیگرفت (نک : افضلالدین، ١٢٣). در زمان ملك محمد بن ارسلان شاه، از سلاجقه كرمان (حک ٥٣٧-٥٥١ق / ١١٤٢-١١٥٦م) بناهایی همچون مسجد، مدرسه و كاروانسراهایی در بم ساخته شد (محمد بن ابراهیم، ٤٢).
در اواسط سدۀ ٦ق بم مركزیت یافت و برای نخستینبار دارالملك خوانده شد. در ٥٦٥ق / ١١٧٠م بهرام شاه و ارسلان شاه، از سلجوقیان كرمان پس از مرگ پدرشان، طغرل شاه متصرفات وی را میان خود تقسیم كردند. ارسلان شاه بر بخش بزرگتر ولایت كرمان به دارالملكی بردسیر، و بهرام شاه بر بخش دیگر كرمان به دارالملكی بم حكومت داشتند (نک : همو، ٦٩-٧٠؛ بازورث، «تاریخ ...»، ١٧٣). بم تا پایان امارت بهرام شاه دارالملك وی بود. بهرام شاه و ارسلان شاه هر دو در ٥٧٢ق درگذشتند و توران شاه برادر سوم آنها بر تخت شاهی نشست و ولایت كرمان به مركزیت بردسیر یكپارچه شد. در زمان سلطنت توران شاه و جانشین وی محمدشاه، ولایت كرمان دستخوش تاخت و تاز غزان به سركردگی ملك دینار شد. از این تاخت و تازها بردسیر آسیبهای فراوان دید. محمدشاه (حک ٥٧٩-٥٨٣ق / ١١٨٣-١١٨٧م) به ناچار دارالملك را از بردسیر به بم انتقال داد (همان، ١٧٤).
بنابه گزارش یاقوت، بم در اوایل سدۀ ٧ق مقارن با هجوم مغولان شهری آباد، و از نظر اقتصادی پررونق بوده است؛ وی از صنایع نساجی بم، بازارها و سرسبزی باغهای میوه و كاریزهای آن یاد كرده است (١ / ٧٣٧)؛ اما بم در دوران حاكمیت ایلخانیان بر ایران بر اثر كشاكش و درگیریهای میان فرماندهان نظامی مغول، رونق و آبادانی خود را از دست داد و رو به ویرانی نهاد (وصاف، ١٨١، ٢٩١). رشیدالدین فضلالله در نامهای به پسرش محمود، حاكم كرمان از وضع اسفبار دهقانان كورۀ بم كه نتیجۀ بیدادگری و شدت عمل نظامیان مغول بوده است، صحبت میكند و دستور میدهد به مدت ٣ سال مردم كورۀ بم از پرداخت مالیات معاف باشند و محمود را تشویق به بازسازی ویرانیهای بم میكند (نک : رشیدالدین، ١٠-١٢؛ پتروشفسكی، ٥٧).
پس از زوال دولت ایلخانیان، بم در قلمرو دولت آل مظفر قرار گرفت. امیر مبارزالدین (حک ٧١٨-٧٥٩ق / ١٣١٨- ١٣٥٨م) از امرای آل مظفر، چون در ٧٤٢ق از انتظام امور كرمان فارغ شد، آهنگ قلعه بم كرد كه در این زمان، از جانب ابوسعید بهادرخان آخرین ایلخان مغول در ایران در اختیار اخی شجاعالدین خراسانی بود. امیر مبارزالدین پس از چند سال محاصرۀ بم و خراب كردن دیوار قلعه، موفق به گشودن آن شد (نک : عبدالرزاق، ١٩٤-٢٠٠؛ كتبی، ١٧-٢٠). احتمالاً بم بر اثر این درگیریها آسیبهای فراوانی دید، زیرا شاه شجاعالدین به فرزند خود، سلطان احمد اهمیت بم را یادآوری، و آبادی و بازسازی آن را به وی توصیه كرد (نک : ستوده، حسینقلی، ١ / ١٩٨). امیر مبارزالدین در رمضان ٧٥٩ بر اثر توطئۀ پسرانش از فرمانروایی خلع و زندانی شد و سرانجام در ٧٦٥ق / ١٣٦٤م در قلعه بم كه در آنجا محبوس شده بود، درگذشت (نک : ه د، آل مظفر؛ عبدالرزاق، ٣٠٢-٣٠٤؛ میرخواند، ٤ / ٥٠٦-٥١٠؛ كتبی، ٦٢).
بر اثر نزاعهای شاهزادگان گوركانی پس از مرگ شاهرخ میرزا در ٨٥٠ق / ١٤٤٦م، سراسر متصرفات گوركانیان، دستخوش نابسامانی و آشوب گشت. بم نیز از این نابسامانیها مصون نماند و بار دیگر ویران شد، به حدی كه چندین سال در بم كشت و زرع مقدور نبود و قحطی بزرگی روی داد و بسیاری از مردم بم بر اثر گرسنگی جان باختند («مقامات ...»، ٩٣، ١٢٤-١٣١؛ وزیری، ٢٥٦، نیز حاشیه).
در فاصلۀ میان سقوط تیموریان و روی كار آمدن صفویان شهرهای كرمان، ازجمله بم دچار تاخت و تاز طوایف بلوچ بود (همت، ٦١). در این دوره، بم تنها به سبب دارا بودن قلعه و دیوارهای استوار و موقعیت سوقالجیشی از نظر نظامی اهمیت داشت. واقع بودن این شهر بر سر راه شهرهای سیستان و بلوچستان و نواحی جنوبی افغانستان باعث شده بود هرگونه لشكركشی و دستاندازی به این مناطق، مستلزم استقرار لشكریان و یا سپاهیان در بم باشد. در دورۀ صفویه بم تنها كاركرد نظامی داشت. با وجود اصلاحاتی كه در زمان برخی از شاهان صفوی صورت گرفت، اما بم هیچ گاه موقعیت اقتصادی گذشتۀ خود را باز نیافت و ارگ بم تنها پایگاهی برای دولت به شمار میرفت كه به وسیلۀ آن از نواحی شرقی و جنوب شرقی ایران دفاع كند (باستانی، «ارگ ...»، ٤٣؛ محلاتی، ١ / ١٢٠-١٢١). با این حال، بسیاری از بناهای موجود ارگ بم در سدههای ١٠-١١ق و در اوج حكومت صفویان ساخته شده است (خبرگزاری ...، شم ٥٥٣٨).
با افول قدرت صفویه، محمود افغان در ١١٣٢ق / ١٧٢٠م از قندهار به قصد تصرف اصفهان لشكر كشید. محمود بر سر راه خود، پیش از رسیدن به بم در نرماشیر توقف، و با كوتوال ارگ بم چندین بار مكاتبه كرد و با وعده و وعید از او خواست تا قلعه را تسلیم وی كند، اما كوتوال قلعه از این كار سرباز زد و محمود پس از آن در آبادیهای پیرامون بم دست به قتل و غارت گشود (نک : مرعشی، ٥٢-٥٥؛ وزیری، ٢٩٢-٢٩٦؛ استرابادی، ١٢). در حدود سال ١١٣٨ق افغانها توسط نادر از ایالت كرمان بیرون رانده شدند و در اوایل حكومت نادرشاه افشار، بم محل تاخت و تاز امرای محلی شد (وزیری، ٢٩٩-٣٠٣؛ محلاتی، ١ / ١٢٣).
در دوران كریم خان زند بر اثر ناسازگاری دو حاكم انتصابی ایالت كرمان كه از جانب خان زند منصوب شدند، این ایالت به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شد كه بم در بخش شرقی آن واقع بود (نک : وزیری، ٣٢٩-٣٣٠؛ پری، ٢٠٦). میرزا حسین خان راینی حاكم بخش شرقی كرمان تسلطی بر بیشتر شهرهای حوزه حكومتی خود نداشت و در این زمان قلعه بم تحت استیلای محمد حسین خان سیستانی بود (وزیری، ٣٣٠). مردم ارگ بم كه از تسلط جماعت سیستانی بر بم ناراضی بودند، پس از مرگ كریم خان زند از بیگلربیگی كرمان برای بیرون راندن سیستانیها از ارگ بم تقاضای كمك كردند. محمدحسین خان برای مقابله با بیگلربیگی كرمان از لطفعلی خان زند كمك خواست؛ لطفعلی خان به كرمان آمد، اما بیگلربیگی كرمان او را به شهر راه نداد و لطفعلی خان به ناچار به قائن رفت (باستانی، مقدمه ... «مح ـ مط»).
لطفعلی خان در ١٢٠٨ق به دعوت مرتضی قلی خان، حاكم كرمان و جمعی از علمای شهر به كرمان آمد. از سوی دیگر آقامحمدخان با شنیدن این خبر آهنگ كرمان كرد و شهر را به محاصرۀ خود درآورد. لطفعلی خان كه یارای مقاومت در خود نمیدید از كرمان به بم گریخت؛ آقامحمدخان نیز سپاهیانی را به دنبال او به بم گسیل داشت. سپاهیان قاجار با مدافعان سیستانی بم درگیر شدند و در این درگیری جهانگیرخان پسر محمدحسین خان سیستانی ناپدید شد. برادران جهانگیرخان به گمان اینکـه برادرشان به اسارت درآمده، لطفعلی خان را تسلیم نیروهای آقامحمدخان كردند و بم به تصرف خان قاجار درآمد (اعتضادالسلطنه، ٤٤-٤٥؛ شیرازی، ٣٨٨-٣٩٠؛ سپهر، ١ / ٦٩-٧٢).
بنا به دستور آقامحمدخان در محلی كه لطفعلی خان دستگیر شده بود، كله مناری از سر ٩٠٠ تن از كشتگان كرمان در بم ساخته شد. این كله منار در ١٢٢٥ق / ١٨١٠م هنوز برپا بوده است (پاتینجر، ٢٠٢). به هنگام چیرگی سپاهیان آقامحمدخان بر بم، این شهر آسیب فراوانی ندید، زیرا او میدانست كه در ایالت كرمان، تنها از ارگ بم میتواند بهعنوان پادگان نظامی در مقابل حملات قبایل بلوچ، سیستانی و افغانی استفاده كند؛ از این رو، سعی در تجدید بنای آن كرد و بعد از او نیز دیگر شاهان قاجار به بم توجه داشتند و آنجا را مركز مهمات و اسلحه و ذخیره برای حوادث احتمالی از ناحیه بلوچستان قرار دادند (محلاتی، ١ / ١٢٥-١٢٦)؛ چنانکـه پاتینجر در سفرنامۀ خود ارگ بم را قلعهای بسیار استوار وصف كرده كه از نظر استحكامات در سراسر ایران بینظیر بوده است (ص .(٢٠١
در ١٢٥٥ق / ١٨٣٩م آقامحمدخان محلاتی، پیشوای فرقۀ اسماعیلیه بهسبب اختلاف با حاجی میرزا آقاسی، بر حكومت شورید و در ارگ بم متحصن شد، اما سرانجام، پس از یك سال محاصره ارگ به وسیله نیروهای دولتی، تسلیم شد (هدایت، ١٠ / ٢٤٩؛ فرمانفرما، ٧؛ خورموجی، ٢٨؛ طاهری، ١٢٩-١٣٠).
در ١٢٥٦ق بنای شهر تازه بم در جنوب غربی شهر كهنه آغاز شد و به تدریج مركز اداری و مسكونی بم به شهر جدید انتقال یافت (گاوبه، ٣٠٣، ٣٠٧، ٣٠٨؛ اعتمادالسلطنه، ١ / ٤٧١)؛ چنانكه در زمان دیدار پرسی سایكس در ١٢٩٢ق / ١٨٧٥م، ارگ بم فقط به عنوان پادگان نظامی مورد استفاده قرار میگرفت (ص .(٢١٨
ارگ بم بارها تعمیر شده است. عباس قلی خان جوانشیر قراباغی، طهماسب میرزا مؤیدالدوله و فیروز میرزا فرمانفرما در زمان قاجاریه و همچنین بعدها در ١٣٣٧ش اداره كل باستانشناسی و انجمن آثار ملی بخشهایی از این بنا را بازسازی كردند (نک : هدایت، ١٠ / ٢٧٣، ٥٣١؛ فرمانفرما، ٨؛ مشكوتی، ١١٠-١١١).
در ٥ دی ١٣٨٢ بر اثر زمینلرزهای به شدت °٧ / ٦ ریشتر ٩٠٪ بناهای تاریخی ارگ بم، شهر بم و روستاهای پیرامون آن ویران شد و بیش از ٢٠ هزار تن از اهالی شهر كشته شدند (خبرگزاری ...، شم ٥٥٥٤، ٥٥٨٠).
مآخذ
ابن اثیر، الكامل؛
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس، لیدن، ١٩٣٩م؛
ابن خردادبه، المسالك و الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق / ١٨٨٩م؛
استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، به كوشش عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ش؛
اصطخری، ابراهیم، مسالك الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠م؛
اعتضادالسلطنه، علیقلی، اكسیر التواریخ، به كوشش جمشید كیانفر، تهران، ١٣٧٠ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
افضلالدین كرمانی، احمد، عقد العلی، به كوشش علی محمد عامری نائینی، تهران، ١٣٥٦ش؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «ارگ بم»، راهنمای آثار تاریخی كرمان، تهران، ١٣٣٥ش؛
همو، مقدمه بر تاریخ كرمان (نک : هم ، وزیری كرمانی)؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
پتروشفسكی، ا.پ. و دیگران، تاریخ اجتماعی ـ اقتصادی ایران در دوره مغول، ترجمه یعقوب آژند، تهران، ١٣٦٦ش؛
تاریخ سیستان، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٤ش؛
جعفری، عباس، دائرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
حدودالعالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛
حكیم، محمدتقی، گنج دانش، (جغرافیای تاریخی شهرهای ایران)، به كوشش محمدعلی صوتی و جمشید كیانفر، تهران، ١٣٦٦ش؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ش؛
همو، نزهة القلوب، به كوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق / ١٩١٣م؛
خبرگزاری میراث فرهنگی (نک : مل ، CHN)؛
خواندمیر، غیاثالدین، حبیب السیر، تهران، ١٣٣٣ش؛
خورموجی، محمدجعفر، تاریخ قاجار (حقایق الاخبار ناصری)، به كوشش حسین خدیوجم، تهران، ١٣٤٤ش؛
رشیدالدین فضلالله، مكاتبات رشیدی، به كوشش محمدشفیع، لاهور، ١٣٦٤ق / ١٩٤٥م؛
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به كوشش جمشید كیانفر، تهران، ١٣٧٧ش؛
ستوده، حسینقلی، تاریخ آل مظفر، تهران، ١٣٤٦ش؛
ستوده، منوچهر، فرهنگ كرمانی، تهران، ١٣٣٥ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، استان كرمان، شهرستان بم، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
شاه حسین بن غیاثالدین، احیاء الملوك، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٤ش؛
شیرازی، محمدرضا، ذیل بر تاریخ گیتیگشای موسوی اصفهانی، به كوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٦٣ش؛
طاهری، عبدالغفور، «تذكره جلالی»، به كوشش ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٤٤ش، ج ١٣؛
طبری، تاریخ؛
عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٣ش؛
فردوسی، شاهنامه، به كوشش م .ن. عثمانف و ع. نوشین، مسكو، ١٩٦٨م؛
فرمانفرما، فیروزمیرزا، سفرنامه كرمان و بلوچستان، به كوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی)، تهران، ١٣٦٠ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٢ش، ج ١٠٦؛
فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
قدامه بن جعفر، الخراج، به كوشش محمدحسین زبیدی، بغداد، ١٩٨١م؛
كارنامه اردشیر بابكان، ترجمه بهرام فرهوشی، تهران، ١٣٥٤ش؛
كتبی، محمود، تاریخ آل مظفر، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٣٥ش؛
گاوبه، ه .، «ارگ بم»، ترجمه كرامتالله افسر، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، به كوشش محمدیوسف كیانی، تهران، ١٣٦٥ش؛
محلاتی، محمدمهدی، جغرافیای شهر بم، تهران، ١٣٦٧ش؛
محمدبن ابراهیم، سلجوقیان و غز در كرمان، به كوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٤٣ش؛
مرعشی صفوی، محمدخلیل، مجمع التواریخ، به كوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٢٨ش؛
مشكوتی، نصرتالله، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٥ش؛
«مقامات طاهرالدین محمد و شمسالدین ابراهیم»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٣٣ش، ج ٢؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
میرخواند، محمد، روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
نشریه عناصر تقسیماتی به همراه مراكز، معاونت سیاسی وزارت كشور، تهران، ١٣٨١ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی ایران، از انقراض ساسانیان تا انقراض امویان، تهران، ١٣٤٢ش؛
نقشه تقسیمات كشوری ایران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٨١ش، شم ٢٩٤؛
وزیری كرمانی، احمدعلی، تاریخ كرمان، به كوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٦٤ش؛
وصاف، تاریخ، تحریر عبدالمحمد آیتی، تهران، ١٣٧٢ش؛
هدایت، رضاقلی، روضه الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
همت كرمانی، محمود، تاریخ مفصل كرمان، تهران، ١٣٥٠ش؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفیسه ابنرسته، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛
نیز:
Bosworth, C.E., «The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. ١٠٠٠-١٢١٧)», The Cambridge History of Iran, vol. V, ed. J.A. Boyle, Cambridge, ١٩٦٨;
«The Tahirids and Saffarids», ibid, vol. IV, ed. R.N.Frye, Cambridge, ١٩٧٥;
Brunner, Ch., «Geographical and Administrative Divisions...», The Cambridge History of Iran, vol. III(٢), ed. E. Yarshater, Cambridge, ١٩٨٣;
CHN, www.chn.ir / newsprint.asp?id=٥٥٣٨;
ibid, ٥٥٥٤;
ibid, ٥٥٨٠;
Perry, J. R., Karim Khan Zand, London, ١٩٧٩;
Pottinger, H., Travels in Beloochistan and Sinde, London, ١٨١٦;
Sykes, P. M., Ten Thousand Miles in Persia, New York, ١٩٠٢.
روزبه زرینکـوب ـ شیوا جعفری