اَهَر، شهر و مركز شهرستانی به همین نام در استان آذربایجان شرقی. دربارۀ سبب نام‌گذاری این شهر گفته‌اند: چون در این منطقه درخت اَهَر (در عربی اَهْر = وَن یا زبان گنجشك) فراوان بوده، شهر به این نام معروف شده است ( آنندراج؛ هدایت، ١٣٠؛ فرهنگ جغرافیایی ... ، ٧/ ٥٨).

شهرستان اهر

این شهرستان یكی از ١٦ شهرستان آذربایجان شرقی است كه تقریباً در شمال استان و نزدیك مرز جمهوری آذربایجان واقع است ( سازمان تقسیمات ... ، ١-٤؛ آمارنامه ... ، نقشۀ شهرستان اهر). شهرستان اهر از شمال با شهرستانهای كلیبر و جلفا، از باختر با شهرستان مرند، از جنوب با شهرستانهای شبستر، تبریز و هریس، و از خاور با استان اردبیل همسایه است ( سرشماری عمومی، استان، نقشۀ شهرستان اهر). شهرستان اهر با ٩/ ٥٢١‘٥ كمـ٢ مساحت ( آمارنامه، ١٣) از ٤ بخش به نامهای مركزی، خاروانا، ورزقان و هوراند، و مجموعاً ١٦ دهستان و ٤٤٢ آبادی دارای سكنه تشكیل شده است ( سازمان تقسیمات، ١؛ سرشماری عمومی، استان، پانزده). شهرستان اهر، پیش از این ارسباران (ه‌ م) نامیده می‌شد.

ویژگیهای طبیعی

شهرستان اهر در منطقۀ كوهستانی ارسبـاران قرار گرفته كه ارتفاعـات آن دارای جهتـی خـاوری ـ باختری، و قله‌های مرتفع و برف‌گیر و دره‌های عمیق است (خاماچی، ٢١٩). از قله‌های مرتفع آن قاباخ تپه (٨١٤‘٢ متر)، قازان قلعه (٥٩٢‘٢ متر)، چراغلی (٥٥٠‘٢ متر) و قوشه‌داغ (١٥٠‘٣ متر) را می‌توان نام برد ( فرهنگ جغرافیایی، ٧/ ٥٥؛ جعفری، كوهها .. ، ١/ ٥٧-٥٨، ١٨٩، ٣٨٦، ٣٨٧). معادن مس، آهك، سیلیس و سنگ ساختمانی در این نواحی یافت می‌شود ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
شهرستان اهر جزو حوضۀ آبریز دریای خزر به شمار می‌آید و رودهای آن به طور عمده در نهایت به ارس می‌ریزند. مهم‌ترین رود آن، اهر چای است كه از دامنۀ خاوری كوه كَسَبه سرچشمه گرفته، پس از طی ١٣٢ كمـ به رود قره‌سو و نهایتاً به رودارس می‌ریزد (جعفری، رودها ... ، ١١٦، ٢٤١، ٣٢١). رود دائمی كلیبرچای و رودهای فصلی حاجیلر چای و مرز رودچای، دیگر رودهای جاری در شهرستان اهر هستند (همان، ١٩٩، ٤٠٢، ٤٤٧).
در شهرستان اهر چشمه‌های آب معدنی بسیاری وجود دارند كه برخی از آنها عبارتند از: آب معدنی گازدار عربشاه، آب معدنی متعلق، آب معدنی آبریس، آب معدنی مشك عنبر، آب معدنی آستامال و آب گرم درۀ آبش احمد (خاماچی، ٢١٩، ٢٢١). ارتفاعات و دره‌های این نواحی از درختان جنگلی همچون راش، ون، بید و گلابی وحشی و مراتع پوشیده شده است (همو، ٢١٩؛ فرهنگ جغرافیایی، همانجا). ویژگیهای طبیعی این نواحی زیستگاه مناسبی برای برخی جانوران و پرندگان مانند خرس، گراز، گرگ، روباه، كبك، بلدرچین و داركوب، و دوزیستانی مانند سوسمار و لاك‌پشت فراهم آورده است (همانجا).

ویژگیهای اقتصادی ـ اجتماعی

جمعیت شهرستان اهر برمبنای سرشماری ١٣٧٥ ش، ٠٢٨‘١٩٨ نفر (٩٦٦‘٣٧ خانوار) بود كه ٨٤/ ٤٠٪ از آن ساكن نقاط شهری و ٠٨/ ٥٩٪ ساكن نقاط روستایی و بقیه غیر ساكن بوده‌اند ( سرشماری عمومی، شهرستان، شانزده).
شهرستان اهر از لحاظ زراعت و دامداری در استان آذربایجان شرقی درخور اهمیت است، و افزون بر آن، صنایع كارگاهی و دستی نیز دارد ( فرهنگ جغرافیایی، ٧/ ٥٦). محصولات آن بیشتر گندم، جو، حبوبات، سیب‌زمینی، پیاز، سیب درختی، انگور و انار است ( فرهنگ اقتصادی ... ، «٣/ ٢٠-٤/ ٢٠»). پرورش گوسفند، بز، گاو، گاومیش، شتر، اسب و نیز طیور و زنبور عسل در این نواحی رایج است. از صنایع عمدۀ كارگاهی شهرستان اهر آردسازی، موزاییك‌سازی، ریسندگی، چوب‌بری، جوراب‌بافی و آجرپزی را می‌توان نام برد. صنایع دستی آن بیشتر قالی‌بافی، گلدوزی و بافندگی است ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
مراتع شهرستان اهر زمستانگاه وتابستانگاه دو ایل قره‌داغ ارسباران و ایل سون است. همچنین طایفۀ مستقل اینانلو نیز تابستانها را در شهرستان اهر می‌گذرانند ( سرشماری اجتماعی ... ، ١٧).
از آثار كهن برجای مانده در شهرستان اهر، قلعه‌های نودوز، جوشین، آستامال، سنگ نبشتۀ سقین دل، مسجد خروانق، حمام تاریخی كردشت و بقعۀ شیخ شهاب‌الدین اهری را می‌توان نام برد ( جغرافیا ... ، ١/ ١٩٤-١٩٥). مردم اهر به زبانهای تركی و فارسی سخن می‌گویند و شیعۀ دوازده امامی هستند ( فرهنگ جغرافیایی، ٧/ ٥٩).

شهر اهر

این شهر كه مركز شهرستان اهر است، در °٤٧ و ´٤ طول شرقی و °٣٨ و ´٢٨ عرض شمالی و در ارتفاع ٣٦٠‘١ متری از سطح دریا قرار گرفته است. اهر در ١٢٠ كیلومتری شمال خاوری تبریز و بر سر راه تبریز به مشكین شهر واقع است. براساس سرشماری ١٣٧٥ ش، جمعیت شهر ٧٤٥‘٧٧ نفر (٧١١‘١٥ خانوار) گزارش شده است ( سرشماری عمومی، شهرستان، چهل). شهر در منطقه‌ای كوهستانی جای دارد و ارتفاعات قاشقاداغ (١٤٩‘٣ متر) در جنوب شرقی، بزكش (٦١٣‘٢ متر) در جنوب، و شیور (٦٥٢‘٢ متر) در شمال شرقی، آن را در برگرفته‌اند ( فرهنگ جغرافیایی، ٧/ ٥٧). حداكثر دمای آن در تابستان °٣٤ و حداقل آن در زمستان °٢٧- سانتی‌گراد است و میانگین بارش سالانۀ آن به ٣١٠ میلی‌متر می‌رسد (همان، ٧/ ٥٨). رود اهرچای در جنوب شهر در امتدادی غربی ـ شرقی جاری است و علیرضا چای و رنگول چای نیز از غرب شهر، و كیچك چای از میان شهر عبور می‌كنند و شاخه‌های متعدد آن، اهر و زمینهای پیرامون آن را آبیاری می‌كند (همان، ٧/ ٥٧؛ جعفری، رودها، ١١٦، ٢٤١، ٣٢١).
سرزمین اهر دارای گذشته‌ای دور است. سنگ نبشتۀ اورارتویی، بر دامنۀ كوه زاغی واقع در شمال روستای سقین دل، در نزدیكی اهر (مشكور، ٥٤-٥٧) و نیز بقایای دژهای ساسانی در این منطقه (نک‌ : ترابی، ٢/ ٣٦٨) گواه این ادعاست. در سده‌های نخستین اسلامی، اهر از شهرهای آبادان بر سر راه اردبیل به دبیل بوده است (ابن‌حوقل، ٢/ ٣٣٣). در حدود العالم، اهر قصبۀ میمد (میمند) معرفی شده است (ص ٤١٥). در اواخر سدۀ ٦ و اوایل سدۀ ٧ ق، اهر مدتی تختگاه ملوك پیشتكین بود (زامباور، ٢٩٦). در دورۀ صفویه، اهر به سبب وجود بارگاه شیخ شهاب‌الدین اهری در آنجا، مورد توجه شاهان صفوی قرار داشت (اسكندربیك، ٦٨٢، ٧٥٧، ٩٢١) و مدتی نیز حاكم‌نشین قره‌داغ شمرده می‌شد (مرگان، ١/ ٤٠٣؛ نفیسی، ٢/ ١٣١). در دورۀ قاجاریه و جنگ نخست ایران با روسیه (١٢١٨- ١٢٢٨ ق/ ١٨٠٣-١٨١٣م)، اهر مدتی مركز فرماندهی عباس میرزا برضد قوای روسیه بود (قوزانلو، ٦٤). در شهریور ١٣٢٠ش، شهر اهر و شهرهای دیگر آذربایجان، مورد حملۀ هوایی نیروهای شوروی قرار گرفت و عده‌ای از مردم اهر در این حمله، كشته شدند (خاماچی، ٢١٨).

مآخذ

آمارنامۀ استان آذربایجان شرقی (١٣٧٤ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٦ش؛
آنندراج، محمد پادشاه، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، لیدن، به كوشش دخویه، ١٩٣٩ م؛
اسكندر بیك منشی، عالم‌آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
ترابی طباطبایی، جمال، آثار باستانی آذربایجان، تهران، ١٣٥٥ش؛
جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
همو، كوهها و كوهنامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ ش؛
حدودالعالم، ترجمۀ حسین شاه، كابل، ١٣٤٢ ق؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیایی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
زامباور، نسب نامۀ خلفا و شهریاران، ترجمۀ محمدجواد مشكور، تهران، ١٣٥٦ ش؛
سازمان تقسیمات كشوری، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر كوچنده (١٣٦٦ ش)، نتایج تفصیلی، استان آذربایجان شرقی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، استان آذربایجان شرقی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
همان، شهرستان اهر؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، شهرستان اهر، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (اهر)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٦ ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ٣ و ٤، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ ش؛
قوزانلو، جمیل، جنگ ده سالۀ ایران باروس، تهران، ١٣١٥ ش؛
مرگان، ژاك، ایران، مطالعات جغرافیایی، ترجمۀ كاظم ودیعی، تبریز، ١٣٣٨ ش؛
مشكور، محمدجواد، تاریخ اورارتو و سنگ نبشته‌های اورارتی در آذربایجان، تهران، ١٣٤٥ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصر، تهران، ١٣٦١ش؛
هدایت، رضاقلی، فرهنگ انجمن آرای ناصری، تهران، ١٣٣٨ ش.

مژگان نظامی