بایْکال، دریاچه‌ای در بخش جنوبی سیبری شرقی در جمهوری خودمختار بوریات و استان ایرکوتْسک جمهوری فدراتیو روسیه. بایکال در زبان تاتارها بایکول بوده است و از دو واژۀ بای (= غنی) و کول (= دریاچه) پدید آمده است (بارتولد، III/ ٣٤٩؛ بروکهاوس، IIa/ ٧١٥). مغولها در زبان خود این دریاچه را دالای- نور (= دریای مقدس) می‌نامیدند (همانجا). در زبان مردم بومی یاقوتستان، بایکال به معنی دریاست (بارتولد، همانجا). به نظر می‌رسد که مؤلفان مسلمان با این دریاچه چندان آشنا نبوده‌اند. رشیدالدین‌فضل‌الله محل این دریاچه را در مسیر جنوبی رود سِلِنْگا (سلگنه) با نام بَرقوجین (١/ ٣٦٤) و برقوجین توکوم نوشته شده است (١/ ٤٠، ١٠٣). نام برقوجین به صورت برگوزین بر یکی از رودهایی که از جانب شرق به دریاچۀ بایکال می‌ریزد، باقی مانده است (بارتولد، همانجا). رشیدالدین قوم برقوت (برقو) را از ساکنان این منطقه نامیده است (١/ ١٠٣، ٣٦٤، ٨٤٠). در کتیبۀ ترکی اورخون متعلق به سدۀ ٢ق/ ٨م نام ساکنان این منطقه به صورت «بایرقو» آمده است (بارتولد، همانجا).

جغرافیا

دریاچۀ بایکال در فاصلۀ °٥١ و´٢٩ تا °٥٥ و´٥٠ عرض شمالی و °١٢١ و ´٢٥ تا °١٢٧ و ´٣٢ طول شرقی واقع است (بروکهاوس، همانجا). مساحت آن ٥٠٠‘٣١ کـﻤ ٢، طول آن ٦٣٦ و میانگین عرض آن ٤٨ کـﻤ و حداکثر عرض دریاچه ٤/ ٧٩ کـﻤ است (BSE٣, II/ ٥٣١). ٥/ ١ ذخایر آب شیرین کرۀ زمین و ٧٠٪ آب شیرین روسیه و کشورهای مشترک المنافع (اتحاد شوروی سابق) و در دریاچۀ بایکال جمع شوده است (ایوانف، ١٨). این دریاچه در ارتفاع ٤٥٦ متری از سطح دریا واقع است. میانگین عمق دریاجه ٧٣٠متر و عمیق‌ترین ناحیۀ آن ٦٢٠‘١ متر است (BSE٣، همانجا). در بعضی آمارها حداکثر عمق دریاچۀ بایکال را که عمیق‌ترین دریاچۀ جهان است. ٧٤٢‘١ نوشته‌اند («دائرةالمعارف...»، I/ ١٧٩).
آب ٣٣٦ رود بزرگ و کوچک به دریاچۀ بایکال می‌ریزد که عمده‌ترین آنها رودهای سلنگا، برگوزین، آنگارای علیا و تورکا هستند. آب دریاچه از طریق آنگارای سفلێ خارج می‌شود و به رود ینی‌سئی می‌ریزد. دریاچۀ بایکال در منطقۀ تکتونیک عمیقی واقع دشه است. کوههای اطراف آن تا ٢هزار متر ارتفاع دارند که دریاچه را احاطه کرده‌اند. در دریاچۀ بایکال ٢٧ جزیره وجود دارد که ٢٢ جزیرۀ آن دائمی و٥ جزیره، موسمی هستند که گاه آب دریاچه سطح این ٥ جزیره را می‌پوشاند. بزرگ‌ترین جوایز این دریاچه، اولخون و به وسعت حدود ٧٣٠ کـﻤ٢ و اوشکانی بزرگ ٤/ ٩ کمـ٢ است (BSE٣، همانجا). خلیجهای برگوزین و چیویرکوی که توسط شبه جزیرۀ سویاتوی‌نوس (دماغۀ مقدس) از یکدیگر جدا شده‌اند و نیز خلیج پرووال از عمده‌ترین خلیجهای این دریاچه هستند («دائرةالمعارف»، همانجا).
مناطق اطراف دریاچۀبایکال از نظر اقلیمی، ملایم‌تر از مناطق دیگر در سیبری است. میانگین دما در تابستان (مراد و شهریور) °١١ و در زمستان (دی ماه) °١٩- است. آب بایکال تا عمق ٤٠ متر درخشان است. در اعماق این دریاجه بالغ‌بر ٦٠٠ نوع رستنی و ٢٠٠‘١ نوع جاندار آبزی وجود دارد و در آبهای آن ٥٠ نوع ماهی زندگی می‌کنند. در اطراف دریاچه چندین شهر و بندر واقع است و راه‌آهن سراسری سیبری از کنار آن می‌گذرد، (BSE٣، همانجا).
تاریخ: بومین نخستین خان ترک که عنوان ایلخان داشت، در نیمۀ سدۀ ٦م ژوژانهایی را که در اطراف دریاچۀ بایکال می‌زیستند، نابود کرد (گومیلف، ١٠١، ٢٧، ٢٦). سرزمین خاقانات بزرگ در سدۀ ٧م از کوههای آلتایین-نورو تا بایکال امتداد داشت (همو، ٢٠٩-٢٠٨). حدود ٦٣١م محدودۀ دولت سیان‌تو که اویغورها تابعیت آن را گردن نهاده بودند، از آلتایی تا خینگان و از صحرای گُبی تا بایکال کشیده شده بود (همو، ٢٢٢-٢٢١). بررسیهای باستان‌شناسان در سیبری مؤید وجود فرهنگی به نام «فرهنگ کورومچی» است که مرکز آن بایکال بود و مردم آن در سواحل مسیر علیای رودهای آنگارا ولِنا تا حدود دریاچۀ بایکال سکنێ داشتند (همو، ٢٦٥). در سدۀ ٧م امپراتورچین، ترکان را به حراست مرزهای کشور گمارد که تا صحرای گُبی و منطقۀ بایکال کشیده شده بود (رضا، ١٨٥). در سدۀ ٢ق/ ٨م قبایل برقوت (برقو) در منطقۀ شرقی ماوراء بایکال و نیز قورقان در محدودۀ اطراف دریاچۀ بایکال می‌زیستند (گومیلف، ٣٤٤، ٣٤٣، ٣٤٢؛ مینورسکی، ٢٨٤). در سدۀ ٦ق/ ١٢م «مِرْگیت»ها در دامنۀ کوه خینگای کنار دریاچۀ بایکال می‌زیستند (خاوران، ٣٢).
اروپاییان پس از کشف و استیلای این منطقه از سوی قزاقهای روس در سدۀ ١٧م با نام این دریاچه آشنا شدند (باتولد، III/ ٣٤٩). از اواسط سدۀ ١٧م پژوهش دربارۀ دریاچۀ بایکال آغازشد و در سالهای ١٧٧١-١٧٧٢م برای نقشه‌برداری از این دریاچه کوششهایی صورت گرفت و سرانجام در ١٧٧٣م نخستین نقشۀ دریاچۀ بایکال انتشار یافت (BSE٣,II/ ٥٣٢).

مآخذ

رشیدالدین، فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش محمدروشن و مصطفێ موسوی، تهران، ١٣٧٣ش؛
رضا، عنایت‌الله، ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، تهران، ١٣٦٥ش؛
نیز:

Barthold, W, W., «Raboty po istrocheskoĭ geografii», sochineniya, Moscow, ١٩٦٥;
Brockhaus, Entisklopedicheskiĭ slovar', St.petersburg, ١٨٩١;
BSE٣;
Gumilve, L. N., Drevnie Tyurki, Moscow, ١٩٦٧;
Ivanov, G., «Baĭkalskaya tragediya», Posev, ١٩٨٥, no. ٩;
khara-Davan, E., Chingis-Khan kak Polkovodets i ego nasledie, Alma-Ata, ١٩٩٢;
Kratkaya geograficheskaya entsiklopedia, Moscow, ١٩٦٠;
Minorsky, V., tr. And Commentary on Ḥūdud al- ʿĀlam, london, ١٩٣٧.
عنایت‌الله رضا