بِئْرِ مِیمون‌، نام‌ چاهی‌ در حوالی‌ مكه‌ كه‌ قدمت‌ آن‌ به‌ دورۀ جاهلی‌ بازمی‌گردد و تا اوایل‌ سدۀ ٧ ق‌ مورد استفاده‌ بوده‌ است‌. محلی‌ كه‌ این‌ چاه‌ در آن‌ واقع‌ بوده‌ است‌، به‌درستی‌ مشخص‌ نیست‌. گروهی‌ آن‌را در مكه، بین‌ مسجدالحرام‌ و حَجون‌ و یا میان‌ مكه‌ و منی‌ دانسته‌اند (ابوعبید، ٤ / ١٢٨٥؛ طبری‌، ٦ / ١٧٥) و عده‌ای‌ نیز احتمال‌ داده‌اند كه‌ بر سرِ راه‌ِ مرالظهران‌ (وادی‌ فاطمۀ امروزی‌) قرار داشته‌ است‌ كه‌ درست‌ نمی‌نماید (فاسی‌، شفاء ... ، ١ / ٣٤٣). منابع‌ كهن‌ حفر این‌ چاه‌ را به‌ میمون‌ بن‌ حضرمی‌، برادر علاءبن‌ حضرمی‌، والی‌ بحرین‌ (ازرقی‌، ٤٤٠؛ ابن‌ سعد، ٤ / ٣٥٩؛ ابوعبید، همانجا؛ یاقوت‌، ١ / ٣٠٢؛ ذهبی‌، ١ / ٢٦٢؛ فاسی‌، العقد ... ، ١ / ١٢٥؛ ابن‌ فهد، عمر، ٣ / ٦)، و یا میمون‌ بن‌ قحطان‌ صدفی‌ ــ از فرزندان‌ ابد بن‌ اسود بن‌ مالك‌ صدف‌ ــ نسبت‌ داده‌اند (همدانی‌، صفة ... ، ١٢٩، ٢٦٧).
به‌ سبب‌ شوری‌ و سنگینی‌ آب‌ چاهها و كمیابی‌ آب‌ شیرین‌ در مكه‌ آب‌ آشامیدنی‌ بیشتر مردم‌ این‌ شهر از بئر میمون‌ تأمین‌ می‌شده‌ است‌ (ازرقی‌، ٧٠؛ اصطخری‌، ١٧؛ محمد، ٤ / ٨٨- ٨٩).
وصف‌ این‌ چاه‌ در برخی‌ اشعار عرب‌، حكایت‌ از اهمیت‌ آن‌ در نزد اهالی‌ مكه‌ در دورۀ جاهلی‌ و اسلامی‌ دارد (همدانی‌، الاكلیل‌، ٢ / ٤٨؛ یاقوت‌، همانجا). گروهی‌ از مفسران‌ ازجمله‌ محمد بن‌ جبیر بر این‌ باورند كه‌ آیۀ «قُل‌ اَرَاَیتُم‌ اِن‌ اَصبَحَ ماؤُكُم‌ غَوراً فَمَن‌ یأْتیكُم‌ بِماءٍ مَعینٍ» (مُلك‌ / ٦٧ / ٣٠)، اشاره‌ به‌ این‌ چاه‌ دارد و گروهی‌ برآن‌اند كه‌ این‌ آیه‌ علاوه‌ بر بئر میمون‌ به‌ چاه‌ زمزم‌ نیز اشاره‌ دارد (ابوعبید، همانجا؛ ازرقی‌، ٤٤٠؛ همدانی‌، همان‌، ٢ / ٤٧- ٤٨).
به‌ گزارش‌ ازرقی‌ سپاهیان‌ اسلام‌ در روز فتح‌ مكه‌، پس‌ از عبور از منطقۀ اذاخر، از كنار این‌ چاه‌ گذشتند و وارد مكه‌ شدند (ص‌ ٤٩٢-٤٩٣)، در حدود سال‌ ١٣٠ق‌ / ٧٤٨م‌، جنگی‌ میان‌ سپاهیان‌ خلیفۀ اموی‌ به‌ فرماندهی‌ عبدالملك‌ بن‌ محمد بن‌ عطیه‌ و نیروهای‌ ابوحمزۀ خارجی‌ ــ كه‌ مكه‌ را در دست‌ داشت‌ ــ در نزدیكی‌ بئر میمون‌ درگرفت‌ و گروه‌ بسیاری‌ در این‌ جنگ‌ كشته‌ شدند (خلیفه‌، ٢ / ٥٩٦؛ ابن‌ فهد، عبدالعزیز، ١ / ٢٩٤؛ عبدالغنی‌، ٢٠٧). در ١٥٨ق‌، ابوجعفر منصور، خلیفۀ عباسی‌ كه‌ قصد حج‌ داشت‌، در نزدیكی‌ این‌ چاه‌ درگذشت‌ و همان‌جا دفن‌ شد (دینوری‌، ٣٨٥؛ یعقوبی‌، ٢ / ٣٨٨-٣٨٩؛ بلاذری‌، ٤٩؛ طبری‌، ٨ / ١٠٧؛ مسعودی‌، ٣٤١؛ هروی‌، ٨٩؛ ابن‌ اثیر، ٦ / ١٧).
نام‌ بئر میمون‌ تا ٦٠٤ق‌ / ١٢٠٧م‌ در منابع‌ تاریخی‌ دیده‌ می‌شود. در این‌ سال‌ مظفرالدین‌ كوكُبُری‌، حاكم‌ اِربل‌ به‌ تعمیر و مرمت‌ این‌ چاه‌ پرداخت‌ (فاسی‌، شفاء، همانجا، العقد، ٧ / ١٠١؛ ابن‌ فهد، عمر، همانجا). اما پس‌ از آن‌ در منابع‌ تاریخی‌، نامی‌ از بئر میمون‌ دیده‌ نمی‌شود و به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌ كه‌ پس‌ از این‌ تاریخ‌ آیا نام‌ این‌ چاه‌ تغییر یافته‌، و یا متروك‌ شده‌ است‌.

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الكبرى، بیروت‌، دارصادر؛
ابن‌ فهد، عبدالعزیز، غایة المرام‌ باخبار سلطنة البلد الحرام‌، به‌ كوشش‌ فهیم‌ محمد شلتوت‌، مكه‌، ١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
ابن‌فهد، عمر، اتحاف‌ الورى، به‌ كوشش‌ فهیم‌ محمد شلتوت‌، مكه‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
ابوعبید بكری‌، عبدالله‌، معجم‌ ما استعجم‌، به‌ كوشش‌ مصطفى سقا، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
ازرقی‌، محمد، اخبار مكة، به‌ كوشش‌ ووستنفلد، گوتینگن‌، ١٢٧٥ق‌ / ١٨٥٨م‌؛
اصطخری‌، ابراهیم‌، مسالك‌ الممالك‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٧٠م‌؛
بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٦٦م‌؛
خلیفة بن‌ خیاط، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ سهیل‌ زكار، دمشق‌، ١٩٦٨م‌؛
دینوری‌، احمد، الاخبار الطوال‌، به‌ كوشش‌ عبدالمنعم‌ عامر و جمال‌الدین‌ شیال‌، قاهره‌، ١٩٦٠م‌؛
ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و حسین‌ اسد، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٥م‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
عبدالغنی‌، عارف‌، تاریخ‌ امراء مكة المكرمة، دمشق‌، ١٤١٣ق‌ / ١٩٩٢م‌؛
فاسی‌، محمد، شفاء الغرام‌ باخبار البلد الحرام‌، بیروت‌، دارالكتب‌ العلمیه‌؛
همو، العقد الثمین‌، ج‌ ١، به‌ كوشش‌ محمد حامد فقی‌، ج‌ ٧، به‌ كوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، ١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
قرآن‌ كریم‌؛
محمد بن‌ عبدالعزیز، الماء فی‌ الفكر الاسلامی‌ و الادب‌ العربی‌، مراكش‌، ١٤١٧ق‌ / ١٩٩٦م‌؛
مسعودی‌، علی‌، التنبیه‌ و الاشراف‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٩٣م‌؛
هروی‌، علی‌، الاشارات‌ الى معرفة الزیارت‌، به‌ كوشش‌ سوردل‌ تومین‌، دمشق‌، ١٩٥٣م‌؛
همدانی‌، حسن‌، الاكلیل‌، به‌ كوشش‌ محمد بن‌ علی‌ اكوع‌ حوالی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
همو، صفة جزیرة العرب‌، لیدن‌، ١٨٨٤م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، بیروت‌، ١٩٦٠م‌.

محمدحسین‌ اشرف‌