اَوانا، روستایی كهن در نزدیكی بغداد كه ویرانه‌های آن تاكنون برجاست. این روستا در فاصلۀ ١٠ فرسنگی شمال شرقی بغداد، بر كنار دجله و نزدیك عُكبرا واقع بوده است (سمعانی، ١/ ٣٨١؛ عبدالمؤمن، ١/ ١٢٨؛ منذری، ١/ ٨٣، ٩٦) و به سبب سرسبزی و وجود تاكستانها و درختان انبوه (شابشتی، ٩٧؛ یاقوت، ٣٠؛ نیز نک‌ : جواد، ١٠٣)، از شكارگاهها و گردشگاههای بغداد به شمار می‌رفته، و تفرجگاه نیز بوده است (نک‌ : ابن جوزی، ١٨/ ٢٣٩؛ ابوعلی مسكویه، ١/ ٢٠٣؛ العیون ... ، ٤(١)/ ٣٥٠). اوانا و چند روستای اطراف آن، در اوایل عهد عباسی، رونق داشته است (رشیدوو، ٢٣٧). منطقۀ اوانا تا سالها و حتى در اوایل عهد عباسی، جایگاه مسیحیان بوده است و این نک‌ته به ویژه از تراكم دیرها در این ناحیه دانسته می‌شود (شابشتی، ٩٣؛ قزوینی، ٣٧٠-٣٧١؛ نیز نک‌ : ماركوارت، ٥٤). گفتنی است كه از صوفیان نیز در اوانا، رباطی برپا بوده است (منذری، ١/ ٩٦).
نام اوانا در پاره‌ای مآخذ تاریخی، به سبب وقوع برخی حوادث آمده است، اما به نظر می‌رسد، از سدۀ ٨ ق به بعد، اوانا رونق خود را از دست داد. مهم‌ترین واقعه‌ای كه در سدۀ اول ق موجب ذكر نام اوانا شده، مربوط به جنگ و گریزهای مُصعَب بن زبیر با لشكریان عبدالملك بن مروان در نزدیكی اوانا بوده است (نک‌ : بلاذری، ٥/ ٣٣٧).
از آنجا كه اوانا بر سر راه بغداد قرار داشت، در برخی وقایع تاریخی نامی از آن به میان آمده است (مثلاً نک‌ : اخبار ... ، ٣٦٦؛ ابن اعثم، ٧/ ٣٢٧؛ طبری، ٩/ ٢٩١، ٣١٠؛ ابن جوزی، ١٨/ ١١٨).
جمعی از مشاهیر، به اوانا منسوب بوده‌اند كه از همه مشهورتر ابن بقیه (ه‌ م) است (ابن خلكان، ٥/ ١١٨؛ ابن اثیر، ٨/ ٦٢٨).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن اعثم كوفی، احمد، الفتوح، به كوشش علی شیری، بیروت، ١٤١١ ق/ ١٩٩١ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به كوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٢ ق/ ١٩٩٢ م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابو علی مسكویه، احمد، تجارب الامم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٩ م؛
اخبار الدولة العباسیة، به كوشش عبدالعزیز دوری و عبدالجبار مطلبی، بیروت، ١٩٧١م؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به كوشش گویتین، بیت‌المقدس، ١٩٣٦م؛
جواد، مصطفى و احمد سوسه، دلیل خارطة بغداد المفصل، بغداد، ١٣٧٨ ق/ ١٩٥٨م؛
رشیدوو، پی ـ نن، سقوط بغداد و حكمروایی مغولان در عراق، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد، ١٣٦٨ ش؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٣٨٢ ق/ ١٩٦٢ م؛
شابشتی، علی، الدیارات، به كوشش كوركیس عواد، بغداد، ١٣٨٦ ق/ ١٩٦٦ م؛
طبری، تاریخ؛
عبدالمؤمن بن عبدالحق، صفی‌الدین، مراصد الاطلاع، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٧٣ ق/ ١٩٥٤م؛
العیون و الحدائق، به كوشش نبیله عبدالمنعم داود، بغداد، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
قزوینی، زكریا، آثار البلاد، بیروت، دار صادر؛
ماركوارت، یوزف، ایرانشهر، ترجمۀ مریم میراحمدی، تهران، ١٣٧٣ش؛
منذری، عبدالعظیم، التكملة لوفیات النقلة، به كوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠١ ق/ ١٩٨١ م؛
یاقوت، المشترك، بیروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م.

علی بهرامیان