اَدْرَمیت، یا ادرمید، ادرمُد، ناحیه‌ای از توابع استان بالیکسیر در غرب ترکیه، در کنار خلیج ادرمیت منشعب از دریای اژه، در◦٣٩ و′٣٥ عرض شمالی و◦٢٧ و′٢ طول شرقی (EI٢;
YA, II/ ١١٤٣-١١٤٤;
IA, IV/ ١٢٨). در ١٩٩٠م جمعیت آن با روستاهای تابعه‌اش ٤٣٠‘٦٣ نفر بوده است («آمار...»، ٢٥).

موقعیت جغرافیایی

ادرمیت در شمال دشت وسیعی که به خلیج ادرمیت منتهی می‌شود، بر سر راه ازمیر، چنان قلعه (داردانل) و بالیکسیر واقع شده است. کوههای قازداغ از سوی شمال و موسلوک از جانب شرق آن را در بر گرفته‌اند. فاصلۀ شهر تا کنار دریا (اسکلۀ آق چای) حدود ١٠ کمـ است (YA، همانجا؛ «دائرةالمعارف...»، XIV/ ٣٦٣-٣٦٤) آب‌وهوای ادرمیت در تابستان خشک و کم باران، و در زمستان معتدل است و در ارتفاعات گاهی برف دیده می‌شود. بیشتر درختان منطقه از نوع زیتون و چنار است (همانجا).

سبب نام‌گذاری و سابقۀ تاریخی

این شهر با نامهای آدرامیتیون و آدرامیتیوم معروف بوده است (گزنفون، ٢٧٦؛ استرابن، VI/ ٩؛ سیسرن، ٤٧٥؛ پاولی، LIX/ ١٥٩٦-١٥٩٨؛ برای نامهای دیگر آن، نک‌ : YA, II/ ١١٤١؛ نیز ادریسی، ٢/ ٨٠٦). تاریخ بنای آن را برخی سدۀ ١٥ق‌م آورده‌اند (نک‌: YA, II/ ١١٤٠) و برخی نیز بنای آن را در ربع اول سدۀ ٦ق‌م به ادرامیس از فرزندان الیاتس پادشاه لیدی نسبت داده‌اند (بستانی، ٨/ ١١٥). خرابه‌های شهر باستانی آدرامیتیون در نزدیکی «کمر» (برهانیه) در ناحیۀ قره‌داش بر روی تپه‌ای در ساحل دریا قرار داشته است (IA، همانجا). انتقال شهر قدیم به محل جدید احتمالاً در سدۀ ٢م صورت گرفته است (پاولی، LIX/ ١٥٩٧). ادرمیت مدتی نیز زیر فرمان دولت آتن بوده است (استرابن، VI/ ١٠٣) که در جنگ با میتریدادیها (خاندان حکومتی پونتوس) خسارت بسیار دید و بزرگان شهر، برای خشنودی پادشاه، به دست دیودوروس که به دروغ خود را فیلسوف مجری عدالت و استاد معانی و بیان معرفی می‌کرد، کشته شدند.
دیودوروس هنگام بازگشت مهاجمان، همراه آنان به پونتوس رفت و پس از برکناری پادشاه، به گفتۀ استربن به سزای اعمال خود رسید (VI/ ١٢٩). ادرمیت پس از آن به ترتیب زیر فرمان دولتهای لیدی، پارس، روم و بیزانس درآمد. در ١٠٠ق/ ٧١٨م مسلمانان آنجا را گشودند و در ٤٦٩ق/ ١٠٧٦م سلیمان شاه سلجوقی ادرمیت را تصرف کرد و شهر در جریان جنگهای صلیبی آسیب دید (YA, II/ ١١٤١). در ٤٨٦ق/ ١٠٩٣م سردار ترک به نام چاکا (یا تزاکاس، نک‌ : پاولی، همانجا) که ازمیر را مرکز عملیات خود قرار داده بود (EI٢؛ همانجا)، آنجا را ویران ساخت. در ٥٥٥ق/ ١١٦٠م استحکامات ادرمیت بر ضد ترکها تقویت شد و در سدۀ ٧ق/ ١٣م دولت جنوا در آنجا امتیازاتی به دست آورد (هاید، I/ ٤٧٠-٤٧٣؛ EI٢).
پس از پایان رقابت میان امپراتوریهای روم و بیزانس، ادرمیت به‌عنوان نقطۀ مرزی تعیین شد (اُستروگُرسکی، ٣٩٧-٣٩٨). اندکی بعد با ضعف دولت سلجوقیان، قره‌سی (قراسی) یکی از امیران سلطان مسعودبن عزالدین کیکاووس، آن نواحی را که بعدها به نام وی ایالت قره‌سی خوانده شد (کمال پاشا اوغلو، ٢/ ٧٨) و شامل شهرهای ادرمیت، برگاما، آیندینجیق و کمر (برهانیه) می‌شد (شاو، ١/ ٣٦؛ اوزون چارشیلی، ٩٧) تصرف کرد و خاندان قره‌سی، امیرنشین مستقلی در آنجا تشکیل دادند (IA, IV/ ١٢٨؛ شاو، همانجا).
قره‌سی با حمایت از ترکهای علوی که از مقابل مغولها گریخته، و به این منطقه پناه آورده بودند، نفوذ ترکها را در آنجا افزایش داد (اوزون چارشیلی، همانجا). دیرخان (عجلان) بعد از قره‌سی (همو، ٩٩, ١٠٣) حکومت را به دست گرفت. بعد از درگذشت عجلان، پسر کوچکش که طورسون نام داشت و نزد اورخان پادشاه عثمانی می‌زیست، اورخان را به تصرف ایالت قره‌سی تشویق کرد. طورسون در جریان جنگ کشته (نشری، ١٦٤، ١٦٦)، و یا به قولی توسط برادردش اعدام شد (هامرپورگشتال، I/ ١١١) و اورخان حکومت آنجا را به پسر بزرگ خود سلیمان واگذار کرد (نشری، همانجا؛ لطفی، ٢٧-٢٩؛ سعدالدین، ٤٧-٤٨). بدین‌سان ادرمیت نیز به حاکمیت عثمانی درآمد (کمال پاشا اوغلو، ٢/ ٨٣؛ لطفی، همانجا). منابع عثمانی تسلط اورخان را بر ناحیۀ قره‌سی، با اختلاف در ٧٣٥ (نشری، همانجا)، ٧٣٧ (سعدالدین، همانجا)، ٧٥٠ و ٧٥٥ق (اوزون چارشیلی، ١٠١) یاد کرده‌اند. سرانجام در ٧٦٤ق/ ١٣٦٣م این منطقه کلاً به حاکمیت قطعی دولت عثمانی درآمد (همانجا).
در ٨٨١ق/ ١٤٧٦م رومیهای مقیم ادرمیت ــ که اقامتشان در آنجا از سوی سلطان محمد فاتح ممنوع شده بود ــ شهر را آتش زدند (YA، همانجا). پس از استقرار حاکمیت عثمانی، ادرمیت در حدود ٥ سده بخشی از ایالت آناتولی شد و در تقسیمات جدید کشوری جزو استان خداوندگار (بورسه) و در ١٩٢٦م جزو استان بالیکسیر شد (اوزون چرشیلی، ١٠٢). در ١٩١٣-١٩١٤م ساکنان مسلمان ادرمیت برای مبارزه با یونانیهای مقیم آنجا، مصرف کالاهای یونانی را تحریم کردند و به این ترتیب مبارزۀ اقتصادی میان این دو گروه ادامه یافت (بایور، ٤٩٣-٤٩٤/(٤)II) و در جریان جنگهای ملی در ١٩٢٠م ادرمیت از سوی یونانیها اشغال شد و در ١٩٢٢م آزادی خود را به دست آورد (YA، همانجا) و ساکنان یونانی آنجا با مهاجران ترک ساکن یونان، مبادله شدند (IA، همانجا).

اوضاع اقتصادی

در ١٩٩٠م از جمعیت ٤٣٠‘٦٣ نفری بخش ادرمیت، ٤٨٦‘٣٥ نفر در مرکز بخش و ٩٤٤‘٢٧ نفر در روستاها زندگی می‌کردند («آمار»، ٢٥). ادرمیت دارای ٢٣ روستاست (YA, II/ ١١٨٣؛ «دائرةالمعارف»، XIV/ ٣٦٢).
زیتون‌کاری و باغ‌داری مهم‌ترین فعالیت و منبع درآمد مردم ادرمیت است. همچنین صنایع مربوط به این فعالیتها، ازجمله کارخانه‌های روغن‌کشی، صابون‌سازی و جز آن رونق فراوان دارد، به‌طوری‌که ادرمیت یکی از مراکز مهم تولید روغن زیتون در ترکیه و نخستین شهر در این زمینه در استان محسوب می‌شود. همچنین تفرجگاههای آق چای و آلتینولوک در تابستان مسافران بسیاری را می‌پذیرد و این امر نیز یکی از منابع درآمد مردم را تشکیل می‌دهد (YA, II/ ١١٨١؛ «دائرةالمعارف»، نیز IA، همانجاها).
اگرچه ادرمیت شهری باستانی است، اما از نظر آثار تاریخی بسیار فقیر است. از دانشمندان مشهوری که از این شهر برخاسته‌اند، ادرمیدی زاده نجم‌الدین (سامی، ٢/ ٨٠٨) و اسماعیل ادرمیدی (شیخی، ٢-٣/ ٣٥٦) را می‌توان نام برد.

مآخذ

ادریسی‌، محمد، نزهة المشتاق‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌/ ١٩٨٩م‌؛
بستانی‌؛
سامی‌، شمس‌الدین، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
سعدالدین‌، محمد، تاج‌ التواریخ‌، استانبول، ١٢٩٨ق؛
شاو، استانفورد، تاریخ امپراتوری عثمانی و تركیة جدید، ترجمۀ محمد رمضان‌زاده‌، مشهد، ١٣٧٠ش‌؛
شیخی‌ محمد افندی‌، وقایع‌ الفضلاء، به‌ كوشش‌ عبدالقادر اوزجان‌، استانبول‌، ١٩٨٩م‌؛
كمال‌ پاشا اوغلو (مل‌ )؛
لطفی‌ پاشا، تواریخ‌ آل عثمان‌، به‌ كوشش‌ عالی‌، استانبول‌، ١٣٤١ق‌؛
نشری‌ (مل‌ )؛
نیز:

Bayur, Y. H., Türk inkılabı tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
Cicero, «Pro Flacco», In Catilinam I-IV. Pro..., tr. C. Macdonald, London, ١٩٧٧;
EI٢;
Hammer-Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٣;
Heyd, W., Geschichte des Levantehandels im Mittelalter, Hildesheim,١٩٧١;
IA;
Kemal Pasa-oğlu,S.A., Tevârih-i Âl-i Osman, Ankara, ١٩٨٣;
Nesrî, M ., Kitâb-i Cihan-Nümâ, Ankara, ١٩٨٧;
Ostrogorsky, G., Bizans devleti tarihi, tr. Fikret Isiltan, Ankara, ١٩٨١;
Pauly;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٤٩;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٠-١٩٦٦;
Uzunçarsılı, İ. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٨٤;
Xénophon, Anabase, tr. P. Chambry, Paris, ١٩٥٤;
YA.
علی‌اكبر دیانت‌