آلوس، شهری قدیمی در عراق، امروزه روستایی در جزیرۀ کوچکی بر رود فرات نزدیک عانه. این نام به صورتهایی آلُس، اَلوس، آلوسه و اَلوسه نیز آمده است. برخی اُلوس (به قید تردید) نیز ضبط کرده‌اند (سمعانی، ٤٨؛ ابن اثیر، ١ / ٨٢؛ سیوطی، ١٩). یاقوت، آلوسه ضبط کرده و آن را بر اَلوسه ترجیح داده است (١ / ٦٥). ابن رُسته بنای شهر را به شاپور ذوالاکتاف (٣١٠- ٣٧٩ م) نسبت می‌دهد و می‌نویسد: «به انوشیروان آگاهی رسید که طایفه‌ای از اعراب، به سرزمینی نزدیک مرز سواد از جانب بادیه حمله کرده‌اند. انوشیروان فرمان داد تا باروی شهری را که به آلس معروف بود و شاپور ذوالاکتاف آن را ساخته بود، تجدید کردند و وی آنجا را زرادخانه‌ای برای حراست از نواحی نزدیکِ بادیه قرار داد.»
آلوس در دورۀ فتوحات اسلامی شهر کوچکی در ناحیۀ حَدیثۀ فرات بود و نام آن مکرّر در اخبار فتوحات آمده است (لسترنج، ٧٠). سمعانی(٥٠٦-٥٦٢ ق / ١١١٢-١١٦٦ م) به اشتباه آن را شهری در شام در نزدیکی طرسوس دانسته است، و این اشتباه از آنجا ناشی شده است که از دانشمندی به نام محمدبن حصن آلوسی طرسوسی یاد کرده و گمان برده است که آلوس از نواحی طرسوس است (ابن اثیر، ١ / ٨٣). گروهی از جغرافی‌دانان به فاصلۀ بغداد تا آلوس اشاره کرده‌اند. ابن خردادبه (د ٣٠٠ ق / ٩١٢ م) ضمن بیان راه مدینة السلام (بغداد) به مغرب، فاصلۀ آلوس تا بغداد را ٤٥ فرسخ نوشته است، بدین تفصیل: از بغداد تا سَیْلَحین ٤ فرسخ، از آنجا تا انبار ٨، از آنجا به رَب ٧،از آنجا تا هیت ١٢، از آنجا تا ناووسه ٧ و از آنجا تا آلوسه ٧ فرسخ (ص ٧٢). موسیل، سیّاح پژوهشگر، این مسافتها را با بررسی جدید بر حسب کیلومتر چنین آورده است: بغداد ـ سیلحین ٢٦، سیلحین ـ انبار ٣٦، انبار ـ رب ٣٦، رب ـ هیت ٥٢، هیت ـ ناووسه ٣٥، ناووسه ـ آلوس ٢٨، که جمعاً ٢١٣ کم‌ می‌شود (بستانی ف، ذیل آلوس).
از شهر آلوس دانشمندان و شاعران و بزرگانی برخاسته‌اند. از جملۀ آنان در قدیم ابوعبدالله محمدبن حصن آلوسی طرسوسی محدّث (سمعانی، ٤٧)و مؤید آلوسی شاعر (د ٥٧٧ ق / ١١٨١ م) است (ابن اثیر، ١ / ٨٣). در زمانهای اخیر خاندان آلوسی (ه‌ م) از خاندانهای علمی مشهور بغداد است، که از جملۀ آنان ابوالثناء شهاب‌الدین محمود و نعمان ‌بن سید شهاب‌الدین محمود آلوسی است. آلوس کنونی تا چندی پیش تابع ناحیۀ حدیثه در شهرستان عانه از استان دُلَیم بود، ولی اکنون جزء استان انبار (رَمادی) است. چنین می‌نماید که آلوس در ادوار گذشته شهری ساحلی بود که در اثر تغییرات رود فرات، که امری کاملاً متداول بوده به جزیره مبدّل گشته است.

مآخذ

ابن اثیر، عزالدین، اللباب، بغداد، مکتبة‌المثنی؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩ م، ص ٧٣؛
ابن رُسته، احمدبن عمر، الاعلاق ‌النفیسة، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١ م، ص ١٠٧؛
امین، حسن، الموسوعة‌ الاسلامیة، بیروت، ١٣٩٥ ق، ١ / ١٧٣؛
بستانی ف؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش مارگلیوث، لیدن، ١٩١٢؛
سیوطی، جلال‌الدین لب‌اللباب، بغداد، مکتبة‌المثنی؛
لسترنج، گ.، سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، ١٣٦٤ ش؛
مقدسی، محمدبن احمد، احسن ‌التقاسیم، ترجمۀ علی نقی منزوی، تهران، ١٣٦١ ش، ١ / ١٨٨؛
یاقوت، معجم‌البلدان، به کوشش فردیناند ووستنفلد، لیدن، ١٨٦٦-١٨٧٠ م، ١ / ٦٦.

جعفر شعار