باقِرْگَنْج، ناحیه‌ای در کنارۀ خلیج بنگال در کشور بنگلادش، باقرگنج به معنای محل دادوستد (بازار) باقر است و باقر نام حکمرانی بوده که در سدۀ ١٨م در این ناحیه حکومت می‌کرده است («فرهنگ...»، VI/ ١٦٧).
ناحیۀ باقرگنج بین °٢١ و ´٤٩ تا °٢٣ و ´٥ عرض شمالی و °٨٩ و ´٥٢ تا °٩١ و ´٢ طول شرقی در جنوب داکل قرار گرفته است و ٧٥٧‘٦ کـﻤ ٢ وسعت دارد. ٣ رودخانه این ناحیه را آبیاری می‌کند. باقرگنج منطقه‌ای کشاورزی است که تولیداتی متنوع ازجمله برنج و نیشکر دارد و باغهای میوۀ آن مشهور است. طبق آمار ١٩٥١م/ ١٣٣٠ش جمعیت آن ١٨٥‘٦٤٢‘٣ نفر بود که ٧٦٩‘٨٦٧‘٢ نفر آن مسلمان بودند. براساس سرشماری ١٩٨١م/ ١٣٦٠ش جمعیت این ناحیه به ٦٧٣‘٦٦٧‘٤ نفر افزایش یافت. مرکز ناحیۀ باقرگنج شهر بارسال است که شهر باقرگنج نیز نامیده می‌شود. باقرگنج درگذشته از طوفانهای دریایی و سیلهای رودخانه‌ای دچار آسیبهای فراوان گشته که درمنابع تاریخی نیز به برخی از آنها اشاره شده است. زبان مردم باقرگنج یکی از گویشهای زبان بنگالی است که مسلمانی نامیده می‌شود و واژه‌های فراوان فارسی و عربی در آن وجود دارد (همان، ١٦٨، VI/ ١٦٥-١٦٦؛ بریتانیکا، EI٢;
I/ ٨١٤).
باقرگنج دارای پیشینه‌ای کهن است. این سرزمین زمانی زیر فرمان پادشاهان بنگه قرار داشت و ساکنانش در قایق زندگی می‌کردند. ظرفی مسی با واژه‌های سنسکریت در این ناحیه یافت شده است که تاریخ آن را مربوط به سدۀ ٦ق/ ١٢م دانسته‌اند. دقیقاً مشخص نیست که چگونه مسلمانان در این ناحیه سکنێ گزیدند، ولی آثاری که احتمالاً به نخستین دورۀ مسکن‌گزینی مسلمانان مربوط می‌شود، در این ناحیه باقی است و آن خرابه‌های مسجد بی‌بی و کَسبا ست («فرهنگ»، VI/ ١٦٧؛ آسیاتیکا). قدیم‌ترین مأخذ اسلامی که از این ناحیه نام برده، کتاب آیین اکبری است که آن را بگلا نامیده است. در آن زمان این ناحیه دارای بتخانه‌های زیاد بوده، و احتمالاً حکمرانان آن هندو مذهب بوده‌اند (ابوالفضل، ١/ ٣٩٠). نویسندگان پس از آن، مطالب خویش را از آیین اکبری گرفته‌اند (ﻧﮑ: سلیم، ٤٦؛ رای، ١٢٤).
در سدۀ ١٠ق/ ١٦م سیاحی انگلیسی به این ناحیه سفر کرد و آن را مکانی حاصل‌خیز یافت که دارای باغهای فراوان میوه بود (فیچ، ٢٨). در سدۀ ١٢ق/ ١٨م آغاز باقر یکی از دولتمردان مرشدآباد پس از دهم کوبیدن شورش حکمرانان هندو مذهب، این ناحیه را تصرف کرد و مرکز خود را در محلی بنا نهاد که جایگاه دادوستد ناحیه بود و پس از آن باقرگنج نامیده شد؛ سپس پیشوایان هندو مذهب بر ناحیه حکومت کردند. در اواخر سدۀ
١٨م این ناحیه مورد هجوم مراتهه‌ها قرار گرفت و حکمرانان محلی با یاری پرتقالیها، آنان را از باقر گنج بیرون راندند. در ١١٧٩ق/ ١٧٦٥م انگلیسیها نیز در این ناحیه ساکن شدند («فرهنگ»، همانجا؛ EI٢).

مآخذ

ابوالفضل علامی، آیین اکبری، به کوشش بلوخمان، کلکته، ١٨٧٢م؛
رای، سبحان، «خلاصة التواریخ» (ﻧﮑ: ما، «تصویر کلی...»)؛
سلیم، غلامحسین، ریاض السلاطین، به کوشش عبدالحق، کلکته، ١٨٩٠م؛
نیز :

Asiatica;
Britaninnica, ١٩٨٨;
EI٢;
Fitch, R., «١٥٨٣-١٥٩١», Early Travels in india, ١٥٣٨-١٦١٩, ed. W. Foster, Lahore, ١٩٧٨;
Goegraphical Gilmpses of medival india, Delhi, ١٩٨٩;
vil. III;
the Imperia;
Gazetteer of india, New Delhi, ١٩٧٢.
مجید سمیعی