تیره، شهر و مرکز شهرستانی به همین نام در جنوب استان ازمیر ترکیه. این شهر با ٤١٣‘٤٨ تن جمعیت (١٣٨٦ش/ ٢٠٠٧م)، («فرهنگ…»)،در °٣٨ و´٤ عرض‎شمالی و°٢٧ و ´٤٥ طول‎شرقی («اطلس…»، ١٧٧)، در ارتفاع ١٠٠متری از سطح دریا، در جنوب درۀ مندرس در دامنۀ شمالی کوههای آیدین جای دارد و رودخانۀ مندرس کوچک از ٦ کیلومتری شمال آن می‌
گذرد. تیره دارای آب و هوایی مدیترانه‌
ای و پوشش گیاهی جنگلی است وتوسط راه‎
آهن به شهر ازمیر که با آن ٨٤کمـ‍
فاصله دارد، می‌
پیوندد («
دائرة‌المعارف...»
، XI/ ٤١١١ ؛ IA, XII(١)/ ٣٧٩).

شهر تیره در محل شهر باستانی آرکادیوپولیس بنا شده است (رمزی،١٠٤-١٠٥). سرزمینی‎
که شهر درآن قرار دارد، درسده‌
های گذشته و در پهنۀ تاریخ خود فرهنگهای ‎
گوناگونی را به خود دیده است؛ چنان‌
که ‎
آثار تمدنهای حتّی،‎
فریگیایی، لیدیایی، ایرانی (هخامنشی)،هلنی، رومی وبیزانسی درآن دیده‎
می‌
شود و درتاریخ ــ به‎
ویژه به روزگار چیرگی ‎
ترکها بر آناتولی و در دورۀ عثمانیـان ــ نقش مهمی داشته است («
دائرة‌
المعارف»
، همانجا؛ IA, XII(١)/ ٣٨٠-٣٨١;
EI٢, X/ ٥٣٨-٥٣٩).

این ناحیه پس از فراز و فرودهای متعدد، نخست به حاکمیت ساسابیک، داماد فرمانـروای ‎
امارت ـ بیلیک ـ منتشا ـ منتشه درآمد. آن‎
گاه مبارزالدین‎
محمدبیک، پسرآیدین اوغلو، ساسابیک را مغلوب، و قلمرو او را تصرف نمود و شهر تیره را به چهارمین پسرش‎
سلیمان‎
بیک‎
واگذارکرد(اوزون‎
چارشیلی،«
تاریخ...»
، I/ ٦٦، «
امیرنشینها...»
،١٠٤). بدین‌
سان‎
منطقه ‎
به‎
حاکمیت‎
‎
آیدین‎
اوغوللری (ه‍
م) درآمد. قلمرو آیدینیان در زمان‎
سلطنت بایزیداول (ایلدرم) بر قلمرو عثمانیان افزوده شد و مرکزیت ایالت از ایاسلوق به شهر تیره انتقال یافت. امیر آیدین که در برابر بایزید مقاومت نکرده‎
بود، از جانب او به ادارۀ اوقاف‎
عثمانیان در آنجا مأمور شد (عاشق ‎
پاشازاده، ٦٥؛ اوزون ‎
چارشیلی، «
تاریخ»
،I/ ٧٠, ٢٦٣).

تیمورگورکانی پس از پیروزی بر بایزید اول در جنگ آنکارا (٨٠٥ ق/ ١٤٠٢م)، پیش از حمله به‎
ازمیر، مدتی ‎
در تیره ‎
اقامت‎
گزید (شرف‌
الدین، ٨٦٣-٨٦٤). سرانجام ‎
قلمرو امارت‎
آیدین‎
اوغوللری‎
‎
در دورۀفرمانروایی‎
مراد دوم(٨٤٨-٨٥٥ق/ ١٤٤٤-١٤٥١م) با فروپاشی ‎
خاندان آیدینیان رسماً به ‎
تصرف عثمانیان درآمد (اوزون چارشیلی، «
امیرنشینها»
، ١١٨). در دوران فرمانروایی عثمانیها این شهر بخشی از ولایت آیدین و از توابع سنجاق (شهرستان) ازمیر محسوب می‌
شد. بیشتر ساکنان آن مسلمان، و گروه اندکی نیز یهودی و مسیحی بودند (سامی، ٣/ ١٧١٨-١٧١٩).

جهانگردانی‎
که ‎
‎
درسده‌
های‎
‎
مختلف ازآنجا گذشته‌
اند، هریک از دیدگاه خود به وصف‎
آن پرداخته‌
اند. ابن‌
بطوطه درسدۀ ٨ ق/ ١٤م به‎
هنگام‎
ملاقات‎
با سلطان ‎
محمدبیک، امیری ‎
از خاندان‎
آیدینیان، در شهر تیره اقامت کرده، انهار، باغات و میوه‌
های آن را تعریف نموده، و از خانقاه محمد نام برده است (ص ٣١٨). جهانگرد
ارمنی‎
‎
تبارلهستانی ‎
که ‎
‎
در سدۀ ١١ق/ ١٧م‎
آنجا را دیده، با عنوان ‎
شهری‎
آباد و با رونق‎
بازرگانی یادنموده است (IA, XII(١)/ ٣٨٠). اولیا چلبی در همان ‎
سده‎
تیره را شهری‎
بزرگ، با ٦٨ محله، ٣٦ مسجد، ٣٠ مدرسه، ١٣ گرمابه،٢٧کاروان‌
سرا، ٦٠ مکتب‌
خانۀ کودکان، و شمار بسیاری منبع و شیر آب وصف کرده است (نک‍
: همانجا). در سدۀ ١٤ق/ ٢٠م در این شهر و توابع‎
آن چندین‎
مسجد، ٥ کلیسا مخصوص یونانیها و ارمنیها، ٢٠ مدرسه که دو باب از آنها ویژۀ مسیحیان بوده است، همچنین کتابخانه و بیمارستان وجود داشت (جواد، ١/ ٢٦٦-٢٦٧).

یافته‌
های باستان‌
شناسی موجود در روستای اوبا از توابع تیره که به دورۀ تمدن هلنی مربوط است (گورلر، ٧٢١-٧٢٢) و همچنین آثار مربوط به ٥٠٠‘
٣ ق‎
م تا ١٠٠‘
١م شامل شماری مجسمه و اشیاء دیگر در موزۀ شهر تیره نگاهداری می‌
شود. قرآنهای خطی، البسه و جز آنها نیز که در آن موزه موجود است، نشان از غنای‎
فرهنگی این شهر دارد («
موزه ...»
، npn.). همچنین ضرابخانۀ دولت‎
عثمانی نیز در آنجا وجود داشت (هامرپورگشتال، V/ ٥٠).

در مدارس تیره عالمان‎
بسیاری تدریس‎
نموده‌
اندکه از شهرت فراوانی برخوردارند؛ از معروف‌
ترین آنها عزالدین عبداللطیف بن ملک ابن فرشته را می‎
توان نام برد. وی در مدرسه‌
ای که‎
به ‎
نام ‎
او مدرسۀ ملک‎
نامیـده ‎
می‌
شود، تدریس‎
می‌
کرد. عبداللطیف مؤلف و شارح آثار بسیاری است‎
که ‎
از ‎
معروف‌
ترین‎
آنها لغت‎
فرشته، شرح‎
مشارق‎
الانوارصاغانی، نیز شرح المنار فی اصول را می‌
توان برشمرد (طاش‌
کوپری‎
زاده، ١/ ٣٠؛ شوکانی، ١/ ٣٧٤؛ IA، همانجا).
در جریان ‎
جنگ‎
استقلال‌
طلبی‎
ترکیه‎
در آستانۀ ‎
فروپاشی دولت ‎
عثمانی، یونانیها در ١٩١٩م این ‎
شهر را به تصرف درآوردند (کوجاتورک، ١٩)؛ سرانجام پس از ٣ سال و اندی در ١٣٠١ش/ ١٩٢٢م، از تصرف یونانیها بیرون آمد (همو، ٣٤٠). بعد از انعقاد معاهدۀ لوزان در ١٣٠٢ش/ ١٩٢٣م (نک‍
: شاو، II/ ٣٦٥-٣٦٩) و در جریان مبادلۀ جمعیت میان یونان و ترکیه، ترکهایی که در یونان و مقدونیه ساکن بودند، به این شهر آمدند و در آن اسکان یافتند (همو، II/ ٣٦٨).

مآخذ

ابن‌
بطوطه، محمد، الرحلة، به کوشش طلال حرب، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ جواد، علی، ممالک عثمانیه نک تاریخ و جغرافیا لغاتی، استانبول، ١٣١٣ق؛ سامی، شمس‌
الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛ شرف‌
الدین علی یزدی، ظفرنامه، به کوشش عصام‌
الدین اورونبایف، تاشکند، ١٩٧٢م؛ شوکانی، محمد، البدر الطالع، بیروت، دارالمعرفه؛ طاش‌
کوپری‌
زاده، احمد، الشقائق النعمانیة، بیروت، ١٣٩٥ق؛ عاشق‌
پاشازاده، تاریخ، استانبول، ١٣٣٢ق؛ نیز:

«
The Archeological Museum of Tire»
, Cankan, www. Cankan. com. Images/ ic ١٠ x ١٠. gif;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
EI٢;
Gü
rler, B., Tire’
nin eski oba kö
yü
’
nde bulunmuŞ bir mezar grubu»
, Belleten, Ankara, ١٩٩٩, vol. LXIII, no. ٢٣٨;
Hammer - Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٣;
IA;
Kocatü
rk, U., Atatü
rk ve Tü
rkiye cumhuriyeti tarihi kronolojisi, Ankara, ١٩٨٣;
Ramsay, W. M., The Historical Geography of Asia Minor, Amsterdam, ١٩٦٢;
Shaw, S. J., History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge, ١٩٧٧;
Uzunç
arŞılı, İ. H., Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri, Ankara, ١٩٨٤;
id, Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٧٢;
The World Gazetteer, www. world - gazetteer. com;
Yeni Tü
rk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
علی‌
اکبر دیانت