اَنْطالیه، یا انتالیا، شهری در گوشۀ شمال غربی خلیجی به همین نام در دریای مدیترانه و جنوب آناتولی در تركیه، و مركز استانی به همین نام كه در دوران فرمانروایی عثمانیان، استان تَكه (تكه ایلی) نامیده می‌شد و قلمرو امیرنشین تكه بود.
استان انطالیه با مساحت ٨١٥‘٢٠ كمـ٢ از شمال به استانهای بوردور و اسپارتا (ه‌ م)، از شمال شرقی به استان قونیه، از شرق به ایچ ایل و از جانب غرب به مُغله محدود است. بلندترین نقطۀ استان، بیگ داغ با ارتفاع ٠٧٠‘٣ متر است (YA, II/ ٧٥٠). آب و هوای آن مدیترانه‌ای، و دمای متوسط سالانۀ آن °١٨ سانتی‌گراد است. در سرشماری سال ١٩٩٠ م، جمعیت استان ٢١١‘١٣٢‘١ نفر بود كه ١٩٤‘٦٠٢ نفر آن در مركز استان زندگی می‌كردند («آمار ... »، ٦).
ناحیۀ انطالیه یكی از كهن‌ترین زیستگاههای انسان در آناتولی بوده است (YA, II/ ٧٦٤). به نوشتۀ استرابن (VI/ ٢٢٩, ٣٢٣)، آتالوس فیلادلفوس و به عبارتی دیگر آتالوس دوم پادشاه برگاما، در سدۀ ٣ ق‌م این شهر را در ناحیۀ پامفولیا در كنار دریا بنا نهاد و آن را پایگاه خود قرار داد، YA)، همانجا) و از این رو، این شهر آتالیا نامیده شد (استرابن، همانجا). یاقوت آنجا را شهر بزرگ بلاد روم نامیده كه انطالیه خواهر انطاكیه دختر روم بن الیقن بن سام بن نوح آن را بنا نهاد (١/ ٣٨٨؛ دربارۀ صورتهای دیگر نام انطالیه، نک‌ : نعیما، ٦/ ٤٠٨؛ YA، همانجا؛ شرف‌الدین، ٨٤٩).
ناحیۀ انطالیه یا پامفولیا، نخست در قلمرو حكومتهای برگاما، پس از آن در سدۀ ١ ق‌م در حاكمیت رومیها قرار گرفت و سپس به دست دزدان دریایی افتاد و بعدها جزو قلمرو بیزانسیها شد و یكی از مراكز انتشار دیانت مسیح گردید (YA, II/ ٧٦٩؛ استروگُرسكی، ١٢٣). با ظهور دین اسلام، به تدریج مقدمات نفوذ مسلمانان در این ناحیه فراهم شد. فضل ابن قارن در ٢٤٦ ق/ ٨٦٠ م قلعۀ انطالیه را گشود (طبری، ٩/ ٢١٩)، اما تسلط وی بر این قلعه دیری نپایید و بار دیگر بیزانسیها بر آنجا مسلط شدند. با ورود قبایل ترك در سدۀ ٥ ق/ ١١م به آسیای صغیر، انطالیه به سبب موقعیت ویژۀ جغرافیایی مورد توجه فرمانروایان ترك قرار گرفت و چندین بار میان سلجوقیان و بیزانسیها دست به دست شد (نک‌ : مختصر ... ، ٨٠، ٨١، ٨٦، ١٢٥، ١٢٨؛ توران، ١١٠-١١١؛ سویم، ١٢٦).
در ٧٦٢ ق/ ١٣٦١ م قبرسیها آنجا را تصرف كردند. با ضعف دولت سلجوقیان آسیای صغیر ادارۀ شهر به دست خاندان بنی حمید افتاد (اوزون چارشیلی، ٦٢-٦٩). در ٧٩٣ ق/ ١٣٩١ م بایزید اول (ایلدرم) آنجا را تصرف كرد (رفیق، ٦٧). مدتی نیز این شهر در محاصرۀ محمد بیك امیر قرامان قرار گرفت (روملو، ١٨٢-١٨٣). سرانجام مراد دوم در ٨٢٦ ق/ ١٤٢٣ م آنجا را از دست قرامانیان درآورد (همانجا) و برای همیشه ضمیمۀ قلمرو عثمانی ساخت.
ابن بطوطه در سدۀ ٨ ق/ ١٤ م انطالیه را «شهری بسیار زیبا، آباد با باغهای وسیع، پرمیوه، با چشمه‌های آب گوارا» وصف می‌كند كه مردمان آن برحسب مشاغل خود در محلات مخصوص زندگی می‌كردند (ص ٢٨٤-٢٨٥) و پادشاه آن خضر بیك بن یونس از خاندان حمید بود (همو، ٢٨٧). اولیا چلبی سیاح دیگر سدۀ ١١ ق/ ١٧ م از قلعۀ آنجا كه دارای ٨٠ برج بود، همچنین مسجد آن به تفصیل بحث می‌كند (VI/ ٢٨٥-٢٨٩). ابوالفدا نیز از باغهای پردرخت و درختان مركبات، قلعه و لنگرگاه آن یاد می‌كند (ص ٣٨١).
امروزه شهر انطالیه بسیار توسعه یافته است و این شهر و استان با دارابودن طبیعت زیبا و آثار باستانی فراوان كه به دوره‌های قبل و بعد از اسلام مربوط است و نیز استراحتگاههای كنار دریا، یكی از مراكز بسیار مهم كشور تركیه از نظر جلب جهانگرد به شمار می‌آید.

مآخذ

ابن بطوطه، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ ق/ ١٩٦٤ م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠ م؛
رفیق، احمد، «فاتح زماننده تكه ایلی»، تاریخ عثمانی انجمنی مجموعه سی، استانبول، ١٣٤٠ق، س ١٤، شم‌ ٢(٧٩)؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، به كوشش اورنبایوف، تاشكند، ١٩٧٢ م؛
طبری، تاریخ؛
مختصر سلجوق‌نامۀ ابن بی‌بی، به كوشش هوتسما، لیدن، ١٩٠٢ م؛
نعیما، مصطفى، تاریخ، استانبول، ١٢٨٣ ق؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
Evliya Çelebi, Seyahatname, Istanbul, ١٩٣٥;
Ostrogorsky, G., Bizans devleti tarihi, tr. F. Işiltan, Ankara, ١٩٨١;
Sevim, A. and Y. Yücel, Türkiye tarihi, Ankara, ١٩٨٩;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٧٠;
Turan, O., Türkiye selçuklularι, Ankara, ١٩٨٨;
Uzunçarşılı, İ. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٨٤;
YA.
علی‌اكبر دیانت