دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠٦ - پریشتینا
پریشتینا
نویسنده (ها) :
مهدی کیوانی
آخرین بروز رسانی :
پنج شنبه ٢٢ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پِریشْتینا، مركز ایالت خودمختار كوزوو (نام رسمی كوزوو متوهیای) واقع در جنوب جمهوری صربستان و مونتنگرو. این شهر در °٤٢ و ´٣٩ عرض شمالی و °٢١ و ´١٠ طول شرقی («اطلس ... »، ١٤٠، فهرست)، در دشت كوزوو واقع است. پریشتینا با ٠٢٣‘٢٥٤ تن (١٣٨٣ ش / ٢٠٠٥ م) جمعیت بزرگترین شهر استان كوزوو است. بیشتر ساكنان این شهر را مسلمانان آلبانیایی تبار تشكیل میدهند ( انكارتا؛ «فرهنگ ... »). این شهر مركز بازرگانی، صنعتی و فرهنگی كوزوو بهشمار میرود و دارای صنایع غذایی، نساجی، دارویی، فلزی و چوبی است. در كوههای كپائونیك در نزدیكی پریشتینا معادن سرب، نقره و روی وجود دارد كه از دیرباز از این معادن بهرهبرداری میشود ( بریتانیكا؛ ملكم، ٢٠).
پیشینۀ تاریخی
دیرینگی این شهر به سدۀ ٢م باز میگردد. تراژان، امپراتور روم (حك ٩٨-١١٧ م) شهر رومی اولپیانا را در ١٢ كیلومتری جنوب شرقی پریشتینای كنونی بنیان نهاد. این شهر در زمان ایلیریان اولپیانا اسپلندیسیما نامیده میشد. در سدۀ ٦م ژوستینین، امپراتور بیزانس آن را گسترش داد كه ژوستیانا سكوندا خوانده میشد. بقایای این شهر رومی امروزه در جنوب شرقی پریشتینا پابرجاست. پس از تخریب اولپیانا در سدههای اولیۀ قرون وسطى توسط اسلاوها و بلغارها، پریشتینا در نزدیكی آن ساخته شد («پریشتینا»؛ EI٢).
در سدۀ ٧ق / ١٣م درگیریهایی میان صربها و بیزانسیها بر سر تصرف این شهر روی داد كه منجر به چیرگی صربها بر این شهر شد (جودا، ٢١). میلوتین(١٢٨٢-١٣٢١م)پادشاه صربها پساز استیلا براین شهر، پریشتینا را بهعنوان پایتخت پادشاهی صربها برگزید و در روزگار جانشینان میلوتین بر اهمیت این شهر افزوده گردید. با توسعه و رونق پریشتینا در سدۀ ١٤م در زمان فرمانروایی استفان دوشان و جانشین وی، لازار، این شهر در معرض تهدید عثمانیها قرار گرفت و بدین سبب پایتخت پادشاهی صربستان از پریشتینا به بلگراد منتقل گشت. اما با این حال پریشتینا به عنوان مقر ووک برانكوویچ (د ١٣٩٨ م) باقی ماند و به هنگام جنگ اولكوزوو در شعبان ٧٩١ / اوت ١٣٨٩ ووك برانكوویچ حاكم پریشتینا بود (گیبنز، ١٤٢-١٤٤؛ «پریشتینا»؛ «دائرةالمعارف ... »، XXVII / ١٢٠؛ اوزون چارشیلی، I / ٢٦٠؛ EI٢).
در جنگ كوزوو كه در نزدیكی پریشتینا روی داد، نیروهای صرب از عثمانیها شكست خوردند و برانكوویچ با پرداخت خراج، تابعیت حكومت عثمانی را پذیرفت و بر منصب خود باقی ماند (اوزون چارشیلی، I / ٢٥٣-٢٥٤, ٢٦٠؛ جودا، ٣٨). ایلدرم بایزید در ١٤١٢م برادر زن خود موسى چلبی را به عنوان نمایندۀ دولت
عثمانی در پریشتینا تعیین كرد («دائرةالمعارف»، همانجا).
با اضمحلال پادشاهی صربها در ٨٤٣ق / ١٤٣٩م، عثمانیها عیسى بیك اسكوپیایی را به حكومت پریشتینا گماشتند. با چیرگی كامل عثمانیان بر این شهر و ساخت و سازهای تازه توسط آنان، پریشتینا چهرۀ شهری عثمانی به خود گرفت. كار ساخت نخستین مسجد شهر كه در ٨٣٠ ق / ١٤٢٧ م در دورۀ حكومت مراد دوم (٨٢٤-٨٥٥ ق / ١٤٢١-١٤٥١ م) آغاز شده بود، در دورۀ حكومت محمد فاتح (٨٥٥-٨٨٦ ق / ١٤٥١-١٤٨١ م) به پایان رسید. همچنین محمد فاتح مسجد دیگری به نام خود در آنجا ساخت و مسجد دیگری نیز توسط خاندان یاشار پاشا در پریشتینا احداث شد. در دورۀ حكومت عثمانیان، این شهر، درنتیجۀ تجمع بازرگانان راگوسا (بندر دوبرونیك امروزی)در آن، مركزیت اقتصادی خود را حفظ كرد و به سرعت به صورت یك مركز بازرگانی توسعه یافت (نک : EI٢؛ ملكم، ٢٢-٢٣، ١٣٩-١٤٠؛ سامی، ٢ / ١٤٩٨).
در اواخر سدۀ ١٠ ق / ١٦ م، ٦٠٪ اهالی پریشتینا را مسلمانان تشكیل میدادند (ملكم، ١٦٨). اولیا چلبی كه در سدۀ ١١ق / ١٧م از پریشتینا دیدار كرده، آنجا را شهری با ٠٦٠‘٢ خانۀ دو طبقه با باغها و باغچههای خرم و ٣٠٠ باب دكان كه برای رفع نیازهای اهالی شهر كافی نبوده، وصف كرده است و قصر آلای بیك و عمارت محكمۀ آن را از بناهای معروف آنجا برشمرده است. افزون بر اینها، به گزارش او پریشتینا در آن زمان دارای ١١ كاروانسرا و مساجد و حمامهای متعددی بوده است (٥ / ٥٥٢).
در ١١٠٠ ق / ١٦٨٩ م، اتریشیها به كوزوو حمله كردند و آلبانیاییهای طرفدار آنها به رهبری پیتر بوگدانی ــ اسقف اعظم كاتولیك مذهب اسكوپیه ــ به نیروهای اتریشی پیوستند و پریشتینا بدون مقاومت به دست اتریشیها افتاد، اما دیری نپایید كه در ١٦٩٠م تركها پریشتینا را باز پس گرفتند (نک : ملكم، ١٩٤، ٢٢٥؛ سولنر، ٢٥٥؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). شیوع طاعون در ١١٠١ق و شروع دوبارۀ جنگ میان نیروهای عثمانی و اتریشی بر سر حاكمیت كوزوو در ١١٥٠ق / ١٧٣٧م، آسیبهای بسیاری به پریشتینا رساند (ملكم، ٢٤٩ بب ).
بر اثر گسترش منازعات و افزایش هرج و مرج در ایالت روم ایلی، برخی از خاندانهای برجستۀ محلی در بالكان به قدرت رسیدند. از این میان خاندان جیونولی (ژینولی) بر پریشتینا و ژئیلان حكمفرما شدند. در اوایل سدۀ ١٣ق / ١٩م این خاندان چنان مقتدر شد كه به آنان «دومین حكمران» كوزوو (پس از سلطان) لقب داده بودند (ملكم، ٢٦٥).
در ١٨١٢ م نخست فرانسه و سپس دیگر كشورها از جمله پادشاهی صربستان در ١٨٨٩م در پریشتینا به تأسیس كنسولگری دست زدند. مسلمانان آلبانیایی گشایش كنسولگری صربستان در پریشتینا را گامهایی به سوی الحاق كوزوو به صربستان تلقی میكردند و از این كار ناخرسند بودند. در ١٣٠٧ق / ١٨٩٠م كنسول صربستان در پریشتینا به قتل رسید و قاتل او هرگز شناخته نشد. در اسناد برجای مانده از این دوره، از پریشتینا به عنوان شهری با حدود ٧ هزار تا ٩ هزار تن جمعیت و ٥٠٠‘١ خانه یاد شده است. بنابراین اسناد در آن دوره ٢٠٪ از جمعیت پریشتینا را صربها تشكیل میدادهاند («پریشتینا»؛ EI٢؛ نیز نک : ملكم، ٣٣٦).
در اواخر سدۀ ١٣ق / ١٩م، مركز ایالت كوزوو از پریشتینا به اسكوپیه انتقال یافت. بنابر گزارشهای موجود از آن زمان، پریشتینا شهری با حدود ٦٠٠‘١٠ تن جمعیت بوده است كه از آن میان بیش از ١٠٠‘٨ تن از اهالی آن را مسلمانان و بقیه را مسیحیانی از ملیتهای مختلف تشكیل میدادهاند و دارای ١٨ مسجد، ٢ مدرسۀ ابتدایی ــ یكی برای دختران و دیگری برای پسران ــ و یك مدرسۀ رشدیه (متوسطه)، ٥٠٠ باب دكان، ١٠ كاروانسرا، ٢ مسافرخانه، ٣ حمام و یك بیمارستان نظامی در بیرون شهر بوده است (نک : سامی، همانجا؛ جواد، ١ / ٢٣٤-٢٣٥). در همین دوره با رشد تمایلات استقلالطلبانه در میان ملیگرایان آلبانی، در ١٢٩٨ق / ١٨٨١م، طرح ملیگرایانۀ «اتحاد پریزرن» به ریاست سلیمان آقا وُكْشی، در برخی از شهرهای آلبانیایینشین از جمله پریشتینا منجر به قیامهایی شد كه سرانجام توسط درویش پاشا سركوب گردید و آرامش به پریشتینا بازگشت («دائرةالمعارف»، همانجا)؛ اما ملیگرایان آلبانیایی همچنان خواستار استقلال آلبانی از دولت عثمانی بودند.
در انتخابات مجلس نمایندگان عثمانی كه پس از مشروطۀ دوم در ١٣٢٦ ق / ١٩٠٨ م، صورت گرفت، حسن بیكِ بِریشا (پریشتینا) و اسماعیل كمال دو تن از نمایندگان مردم آلبانی در مجلس عثمانی، تلویحاً استقلال آلبانی از عثمانی را اعلام كردند كه منجر به شورشهایی در ١٩١٠م، در نواحی آلبانیایینشین شد. این نهضت توسط شفقت تورگات پاشا و جاوید پاشا سركوب شد. در ژوئن ١٩١١، سلطان محمد پنجم برای جذب قلوب مسلمانان آلبانیایی به كوزوو سفر كرد و وارد پریشتینا شد و در آنجا با انتشار بیانیهای اعلام عفو عمومی كرد و جرایم همۀ كسانی را كه در شورش ١٩١٠ م شركت داشتند، بخشید (نک : ملكم، ٣٤٨ بب ؛ «دائرةالمعارف»، همانجا)، اما در ١٣٣٠ق / ١٩١٢م، به هنگام جنگ اول بالكان، پریشتینا به تصرف ارتش صربستان درآمد و حاكمیت ٥٠٠ سالۀ عثمانیان بر این شهر پایان یافت. صربها با بدرفتاری با مسلمانان سعی در بیرون راندن آنها از پریشتینا كردند. از ١٩١٣ تا ١٩١٥م بسیاری از مسلمانان پریشتینا را ترك كردند (شاو، II / ٢٩٤؛ ملكم، ٣٦٨، ٣٧٥). پس از پایان جنگ جهانی اول و تشكیل پادشاهی یوگسلاوی پریشتینا به عنوان مركز كوزوو معین شد («دائرةالمعارف»، همانجا).
صربها پس از چیرگی بر كوزوو، دست به كشتار آلبانی تباران آنجا گشودند و تنها در پریشتینا ٥ هزار تن از مسلمانان آلبانیایی را به قتل رساندند و زمینهای كشاورزی آنان را مصادره كردند و از سویی دیگر كشاورزان نواحی صربستان و مونتنگرو را در زمینهای كشاورزی پریشتینا اسكان دادند (بلوف، ٢١٠؛ ملكم، ٤٠١-٤٠٢).
پس از پایان جنگ جهانی دوم و تأسیس كشور جمهوری فدرال یوگسلاوی، پریشتینا به عنوان مركز ایالت خودمختار كوزوو در قلمرو جمهوری صربستان تعیین شد. در دورۀ حكومت تیتو بر یوگسلاوی پریشتینا به مركز سیاسی و فرهنگی آلبانی تباران یوگسلاوی بدل شد. ٩٠٪ از ساكنان كوزوو را در این زمان آلبانی تباران تشكیل می دادند (كتانی، ٥٠، ٥٢؛ EI٢). پس از فروپاشی جمهوری فدرال سوسیالیستی یوگسلاوی در ١٣٧١ش / ١٩٩٢م، درگیریهایی خونین در كوزوو و بهویژه در پریشتینا میان آلبانی تباران و صربها به وقوع پیوست كه در نهایت با مداخلۀ ناتو این ناآرامیها فروكش كرد و بنابر قطعنامۀ ١٢٢٤ شورای امنیت سازمان ملل متحد، خودمختاری كوزوو با پایتختی پریشتینا در قالب حفظ تمامیت ارضی یوگسلاوی به رسمیت شناخته شد (ولیاللهی، ٢٢٨).
مآخذ
اولیا چلبی، سیاحتنامه، استانبول، ١٣١٥ ق؛ جواد، علی، ممالك عثمانیه نك تاریخ و جغرافیا لغاتی، استانبول، ١٣١٢ق؛ سامی، شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ ق؛ كتانی، علی، اقلیتهای مسلمان در جهان امروز، ترجمۀ محمدحسین آریا، تهران، ١٣٦٨ش؛ ملكم، نوئل، تاریخ اجمالی كوزوو، ترجمۀ باقر نصیری، تهران، ١٣٧٨ ش؛ ولیاللهی ملكشاه، حبیبالله و احمد جعفری، ریشههای بحران كوزوو و دخالت نظامی ناتو، تهران، ١٣٨٠ ش؛ نیز:
Beloff, N., Tito’s Flawed Legacy, Colorado, ١٩٨٥;
Britannica, ٢٠٠٤;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
EI٢;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
Gibbons, H. A., The Foundation of the Ottoman Empire, London, ١٩٦٨;
Judah, T., The Serbs, London, ١٩٩٧;
»Prishtina«, Albanian, www. Albanian.com / main / countries / kosovo / prishtina;
Shaw, S. and E. S. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge, ١٩٨٥;
Türk Ansiklopedisi, Ankara, ١٩٧٨;
Uzunçarԫılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٢;
The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com;
Zöllner, E., Geschichte Österreichs, Wien, ١٩٩٠.
هدی كیوانی