جوف، استانی در عربستان سعودی و همچنین نام چندین مـوضع در شبـه جـزیرۀ عربستـان. این استان با ١٠٨ هزار کمـ ٢ مساحت و ٠٤٢‘٣٩٥ تن جمعیت (١٣٨٧ش / ٢٠٠٨م) در شمال غربی عربستان سعودی، در جنوب وادی سرحان در سرزمینی پست، میان کوههای شمَّر ودروز واقع است («فرهنگ ... »، npn.؛ وهبه، ٦١؛ کحاله، ٢١٥؛ «تاریخ ... »، بش‌ ).
جوف در گذشته به سبب واقع شدن بر سر راههایی که نواحی داخلی جزیرةالعرب را به سرزمین شام متصل می‌ساخت، از اهمیت ویـژه‌ای بـرخـوردار بود (نک‌ : کحـاله، همـانجا؛ فیلبی، «عربستان ... »، ٨٤) و اهالی شام آن را باب النجد می‌خواندند (نک‌ : والین، ٤٤-٥١). جوف دارای هوای معتدل و آب شیرین است که از طریق حفر چاه تأمین می‌شود (کحاله، ٢١٦). جوف از مراکز کشاورزی عربستان سعودی به‌شمار می‌رود و این پیشه در این استان رونق فراوان دارد و محصولاتی چون گندم، جو، سبزیجات، لیمو، انگور و خرما در آنجا به عمل می‌آید. خرمای جوف نسبت به دیگر جایهای عربستان سعودی مرغوب‌تر است و صنایع چوبی و نساجی (بافت پارچه‌های پشمی) در این استان رواج دارد. از پارچه‌های پشمی در آنجا عبایی دوخته می‌شود که به عبای جوفی شهرت دارد (همانجا؛ وهبه، ٦٠-٦١).
از شهرهای مهم این استان الحدیثة القدیمة، الجوف (در گذشته دومة الجندل)، القُریّات، سَکاکه، صُوَیر و طُبرجل را می‌توان نام برد. شهر سکاکه بزرگ‌ترین شهر و مرکز جوف است و در ٢٠٠٨م / ١٣٨٧ش، دارای ٥٩٤‘٢٨ تن جمعیت بوده است («فرهنگ»، npn.؛ وهبه، ٦٠). یکی از ویژگیهای معماری در روستاهای استان جوف این است که در کنار برخی از خانه‌های آن برجهایی برپا شده که دارای در و پنجره هستند و در بعضی موارد برجها جزئی از خانه به شمار می‌روند (کحاله، همانجا).
در این استان آثار تاریخی فراوانی وجود دارد. از جمله می‌توان به اعمدة الرجاجیل، بنایی دایره‌ای شکل با شعاع ٤٠٠ متر در ١٠ کیلومتری شهر سکاکه، اشاره کرد؛ دیگر قلعۀ مارد در شهر جوف که در کتیبه‌های آشوری، از آن یاد شده است. از ارتفاع این قلعۀ سنگی به سبب تخریب، کاسته شده است؛ مسجد عمر بن خطاب از دیگر آثار تاریخی شهر جوف است که او در ١٧ق، هنگام عزیمت به بیت‌المقدس، بنایی سنگی و قدیمی را در این شهر به مسجد تبدیل کرد. امروزه این مسجد در محلۀ الدرع جـوف در کنـار بـاب البرج ــ یکی از دروازه‌های قدیمی شهر ــ پابرجا ست. در سدۀ ١٣ق این مسجد تنها مسجد مناره‌دار شهر بود و در زمان ملک عبدالعزیز بن سعود (سل‌ ١٣٤٥-١٣٧٣ق / ١٩٢٦-١٩٥٣م) مرمت شد («تاریخ»، بش‌ ؛ جاسر، ١ / ٣٥٩-٣٦٢).
شهر جوف در حدود ٥٠ کیلومتری شهر سکاکه، مرکز این استان، جای دارد. این شهر که تا سدۀ ١٢ق / ١٨م دومة الجندل خوانده می‌شد، سابقه‌ای بسیاری دیرینه دارد (برای آگاهی از تاریخ این شهر، نک‌ : ه‌ د، دومة الجندل).
این شهر که به جوف العامر یا جوف العمر نیز شهرت داشت، در اواخر سدۀ ١٢ق / ١٨م به دست آل سعود تصرف شد و تا پیش از مرکزیت یافتن شهر سکاکه، از نظر اداری ـ سیاسی مهم‌ترین شهر منطقه بود (جاسر، ١ / ٣٥٩؛ لاریمر، VIII / ٩٣٥؛ «راهنما ... »، ٥٦٨). در اوایل سدۀ ١٣ق / ١٩م محمدعلی پاشا (١١٨٣-١٢٦٥ق / ١٧٦٩-١٨٤٩م)، خدیو مصر، برای سرکوب وهابیها، به قلمرو آنـان ــ از جمله جـوف ــ حمله کرد و آنـان را شکست داد، اما این امر شورش اهالی جوف منجر شد (والین، ٥٤). در ١٣٢٤ق / ١٩٠٦م نواف بن نوری، از خانوادۀ شعلان، جوف را به تصرف درآورد، اما در ١٣٤٠ق / ١٩٢١م آل سعود این منطقه را از خانوادۀ شعلان بازپس گرفت (فیلبی، «جوف ... »، ٢٤٣).
چندین موضع دیگر به نام جوف در جزیرةالعرب وجود دارد، از آن جمله‌اند: ١. وادی الجوف، که رودی است واقع در سرزمین قحطان؛ ٢. جوف در شمال شرقی یمن میان حضرموت و نجران، که به سبب اقامت قبیلۀ مراد در آنجا به جوف مراد نیز شهرت داشته و امروزه نیز نام استانی در شمال شرقی یمن است و ٧ شهرستان را شامل می‌شود ( الموسوعة ... ، ٢ / ٩١٥-٩١٦؛ مقحفی، ١ / ٣٧٣-٣٧٤؛ اطلس المملکة ... ، ١١، ٢٦؛ «اطلس ... »، ١٣٢).
پیرامون این استان را کوههایی در بر گرفته و به واسطۀ آب فراوان از دوران باستان مورد توجه قبایل مختلفی از جمله بنی‌تمیم و بنی‌همدان بوده، و آثار باستانی فراوانی در آن یافت شده است (علی، ٢ / ١١٩؛ حجری، ١(١) / ١٩٩-٢٠٠؛ مقحفی، همانجا).
جغرافیانویسان مسلمان نیز در آثار خود از این جوف و نواحی آن و همچنین قبایلی که در آن اقامت داشتند، یاد کرده‌اند (نک‌ : همدانی، ١٥٤-١٥٥؛ یاقوت، ٢ / ١٥٧-١٥٨).

مآخذ

اطلس المملکة العربیة السعودیة، به کوشش محمد صبحی عبدالحکیم و دیـگران، بیروت، مکتبة لبنـان؛
«تـاریخ منطقۀ الجـوف» (نک‌ : مل‌ )؛
جـاسر، حمـد، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیه، ریاض، ١٣٩٧ق / ١٩٧٧م؛
حجری یمانی، محمد، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، به کوشش اسماعیل اکوع، صنعا، ١٤١٦ق / ١٩٩٦م؛
علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، ١٩٦٩م؛
کحاله، عمر رضا، جغرافیة شبه جزیرة العرب، به کوشش احمدعلی، قاهره، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
مقحفی، ابراهیم احمد، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، بیروت، ١٤٢٢ق / ٢٠٠٢م؛
الموسوعة الیمنیة، به کوشش احمد جابر عفیف، صنعا، ١٤٢٣ق / ٢٠٠٣م؛
والین، گ. آ.، صور من شمالی جزیرة العرب فی منتخب القرن التاسع عشر، ترجمۀ سمیر سلیم شبلی، بیروت، ١٩٧١م؛
وهبه، حافظ، جزیرة العرب فی القرن العشرین، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
همدانی، حسن، صفة جزیرة العرب، به کوشش محمد اکوع، صنعا، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Aljouf University, http: / / ww١ / ju.edu.sa / ju / modules / extras / aljouf / ju_ hist. php;
Atlas of the World, Macmillan, ١٩٩٧;
Philby, J., «Jauf and the North Arabian Desert», The Geographical Journal, London, ١٩٢٣, vol. LXII, no. ١;
id, Saʿudi Arabia, Beirut, ١٩٦٨;
Lorimer, J. G., Gazetteer of the Persian Gulf' Oman and Central Arabia, London, ١٩٨٦;
The Middle East Intelligence Handbooks ١٩٤٣-١٩٤٦, London, ١٩٨٧;
The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.

پرویز امین