این‌ شهرستان‌ قسمت‌ وسیعی‌ از دشت‌ مغان‌ را تشكیل‌ می‌دهد (قاسمی‌، ١٧٧) و از شمال‌ و خاور به‌ جمهوری‌ آذربایجان‌، از جنوب‌ خاوری‌ و جنوب‌ به‌ حومۀ گرمی‌، و از باختر به‌ پارس‌آباد محدود است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها...، ٤ / ١٢). مساحت‌ آن‌ ٩٤٥‘١كمـ٢، و دارای‌ ٢ بخش‌، ٤ دهستان‌ و ٣٥٣ آبادی‌ است‌ ( آمارنامه‌ ... ، ١٠). برطبق‌ سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌ این‌ شهرستان‌ ٥٨٤‘٥٩ نفر جمعیت‌ داشته‌ است‌ كه‌ از این‌ شمار ١١٦‘١٩ نفر در مناطق‌ شهری‌، و ٤٦٨‘٤٠ نفر در مناطق‌ روستایی‌ زندگی‌ می‌كردند ( سرشماری‌ ... ، شانزده‌). بنابراین‌، می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ این‌ شهرستان‌ دارای‌ بافت‌ روستایی‌ است‌.
شغل‌ اصلی‌ و اساس‌ اقتصاد شهرستان‌ بیله‌سوار مبتنی‌ بر كشاورزی‌ و دامداری‌ است‌. كشاورزی‌ بیله‌سوار به‌ سبب‌ داشتن‌ خاك‌ حاصل‌خیز، آب‌ و هوای‌ مناسب‌ و وجود رودخانه‌ از رونق‌ فوق‌العاده‌ برخوردار است‌. محصول‌ عمدۀ آن‌ گندم‌ و جو است‌. بیله‌سوار در زمینۀ پرورش‌ دام‌ از قبیل‌ گوسفند و بز نیز به‌ سبب‌ سابقۀ طولانی‌ عشایر كوچندۀ منطقه‌ ــ به‌ویژه‌ شاهسونها ــ واجد اهمیت‌ است‌ ( فرهنگ‌جغرافیایی‌آبادیها،٤ / ١٣).
آب‌ و هوای‌ بیله‌سوار در تابستانها گرم‌ و در سایر فصول‌ به‌ ویژه‌ در زمستانها معتدل‌ و مطبوع‌ است‌ و به‌ علت‌ نزدیكی‌ به‌ دریای‌ خزر و ارتفاع‌ كم‌ در ردیف‌ مناطق‌ نیمه‌ مرطوب‌ است‌ (قاسمی‌، ١٧٩). رودخانه‌های‌ مهم‌ بیله‌سوار بالهارود و آق‌ بیگلر است‌ (همانجا). این‌ شهرستان‌ جزو مناطق‌ مهم‌ قشلاقی‌ ایل‌ شاهسون‌ به‌ شمار می‌رود (شاهسوند، ٤٢). بیله‌سوار در تیرماه‌ ١٣٧٠ به‌ شهرستان‌ تبدیل‌ شد ( فرهنگ‌جغرافیایی‌ آبادیها، ٤ / ١٢).

وجه‌ تسمیه

دربارۀ نام‌گذاری‌ بیله‌سوار نظریات‌ مختلفی‌ است‌. «بیله‌» به‌ معنای‌ خشكی‌ میان‌ دو رودخانه‌ است‌ و بیله‌ سوار مردمی‌ را گویند كه‌ ساكن‌ بیله‌ هستند (خاماچی‌، ٢٤٥؛ نیز نک‌ : برهان‌ ... ، ذیل‌ بیله‌). «بیله‌» به‌ صورت‌ پیشوندگونه‌ در نام‌ برخی‌ نقاط دیگر نیز دیده‌ می‌شود، مانند بیله‌ درق‌ در حوالی‌ اردبیل‌، بیله‌ ده‌ از توابع‌ خلخال‌ و بیله‌ سوار از توابع‌ ماكو و بیله‌وار از توابع‌ خوی‌ (نک‌ : فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ٤ / ١٠٤-١٠٥). حمدالله‌ مستوفی‌ این‌ نام‌ را منتسب‌ به‌ امیری‌ از آل‌ بویه‌ ــ ملقب‌ به‌ پیله‌ سوار ــ می‌داند كه‌ بانی‌ این‌ شهر بوده‌ است‌ (ص‌ ٩٠-٩١).
شهر بیله‌سوار: این‌ شهر كه‌ مركز شهرستان‌ بیله‌سوار است‌ ( نشریه‌ ... ، ٨)، در °٤٨ و ´٢١ طول‌ شرقی‌ و °٣٩ و ´٢٣ عرض‌ شمالی‌ واقع‌ شده‌ است‌ (مفخم‌، ١ / ٨٣) و در ١٣٧٥ش‌ دارای‌ ٠٤٠‘١٣ نفر جمعیت‌ بوده‌ است‌ ( سرشماری‌، چهل‌).

پیشینۀ تاریخی

از بیله‌سوار در منابع‌ تاریخی‌ پیش‌ از اسلام‌ نامی‌ برده‌ نشده‌ است‌، اما سكه‌های‌ یافت‌ شده‌ در تپه‌های‌ پیرامون‌ آن‌ قدمت‌ آبادانی‌ این‌ ناحیه‌ را به‌ دوران‌ اشكانیان‌ و پیش‌ از آن‌ می‌رساند ( فرهنگ‌جغرافیایی‌ آبادیها، ٤ / ١٤). چنان‌كه‌ گفته‌ شد، حمدالله‌ مستوفی‌ (همانجا) پیشینۀ بنای‌ شهر را به‌ دورۀ آل‌ بویه‌ می‌رساند. به‌ علت‌ ویژگیهای‌ طبیعی‌ بیله‌ سوار، این‌ منطقه‌ موردتوجه‌ اقوام‌ چادرنشین‌ مانند تركان‌ و مغولان‌ بوده‌ است‌. در دورۀ ایلخانیان‌ بیله‌سوار از مراكز نظامی‌ مغولان‌ به‌ شمار می‌رفته‌ است‌ (نک‌ : رشیدالدین‌، ٢ / ١١٣٥، جم‌ ؛ ابوالقاسم‌، ٤٣). در ٦٨٣ق‌ / ١٢٨٤م‌ احمد تكودار، ایلخان‌ مغول‌ با ٨٠ هزار سپاهی‌ از بیله‌سوار مغان‌ به‌ مقابلۀ ارغون‌ كه‌ داعیۀ ایلخانی‌ داشت‌، شتافت‌ (رشیدالدین‌، ٢ / ١١٣٥-١١٣٦).
بیله‌سوار پس‌ از دورۀ مغول‌ توسعۀ چندانی‌ نیافت‌ و در منابع‌ تاریخی‌ دوره‌های‌ بعدی‌ نامی‌ از آن‌ برده‌ نشد، لیكن‌ در اوایل‌ سدۀ ١٣ق‌ / ١٩م‌ در دورۀ جنگهای‌ ایران‌ و روس‌ و تغییراتی‌ كه‌ در مرزهای‌ شمال‌ غربی‌ ایران‌ با روسیه‌ صورت‌ پذیرفت‌، بیله‌سوار میان‌ ایران‌ و روسیه‌ به‌ دو پاره‌ تقسیم‌ شد و شهر بیله‌ سوار در منطقۀ مرزی‌ ایران‌ و روسیه‌ واقع‌ گردید. شهركی‌ نیز به‌ همین‌ نام‌ در خاك‌ روسیه‌ وجود داشت‌ كه‌ در ١٣١٧ش‌ / ١٩٣٨م‌ به‌ پوشكین‌ تغییر نام‌ داد («دائرةالمعارف‌ ... »، II / ١٦٤)؛ اما پس‌ از فروپاشی‌ شوروی‌ و تشكیل‌ جمهوری‌ آذربایجان‌ این‌ شهرك‌ نام‌ گذشتۀ خود را بازیافت‌ (نک‌ : «اطلس‌ ... »، ٨٤).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ اردبیل‌ (١٣٧٧ش‌)، تهران‌، ١٣٧٨ش‌؛
ابوالقاسم‌ كاشانی‌، عبدالله‌، تاریخ‌ اولجایتو، به‌ كوشش‌ مهین‌ همبلی‌، تهران‌، ١٣٤٨ش‌؛
برهان‌ قاطع‌، محمدحسین‌ بن‌ خلف‌ تبریزی‌، به‌ كوشش‌ محمد معین‌، تهران‌، ١٣٥٧ش‌؛
حمدالله‌ مستوفی‌، نزهةالقلوب‌، به‌ كوشش‌ لسترنج‌، لیدن‌، ١٣٣١ق‌ / ١٩١٣م‌؛
خاماچی‌، بهروز، فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آذربایجان‌ شرقی‌، تهران‌، ١٣٧٠ ش‌؛
رشیدالدین‌ فضل‌الله‌، جامع‌التواریخ‌، به‌ كوشش‌ محمد روشن‌ و مصطفى‌ موسوی‌، تهران‌، ١٣٧٣ ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ ش‌)، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان‌ بیله‌سوار، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
شاهسوند بغدادی‌، پریچهر، بررسی‌ مسائل‌ اقتصادی‌، اجتماعی‌، سیاسی‌ ایل‌ شاهسون‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ ٣ و ٤، آذربایجان‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌؛
قاسمی‌، احد، جغرافیای‌ شهرستانهای‌ پارس‌آباد، بیله‌سوار و گرمی‌، تهران‌، ١٣٧٧ش‌؛
مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، فرهنگ‌ آبادیهای‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
نشریۀ دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، معاونت‌ سیاسی‌ اجتماعی‌ وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٩ش‌، شم‌ ٢؛
نیز:

Azarbayjan sovet ensiklopedyasy, Baku, ١٩٧٨;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦.
محسن‌ سلیمانی‌