اُمُّ الْقَیْوَیْن، یكی از ٧ امیرنشین امارات متحدۀ عربی. این نام را برگرفته از «ام القوّة» به معنای مركز نیرو دانسته‌اند كه به تدریج به ام القوین و سپس به ام القیوین تبدیل شده است (جناب، ٣٠٦).
این امارت در جنوب شبه جزیرۀ مسندم، بر امتداد ساحل موسوم به ساحل مهادن یا متصالح یا قرصنه در °٢٥ و ´٣٥ عرض شمالی و °٥٥ و ´٣٤ طول شرقی قرار دارد ( بریتانیكا؛ سنان، ١٩؛ مجتهدزاده، ١٦٦).
شیخ‌نشینهای هفتگانۀ مسندم و دیگر نقاط جنوبی خلیج فارس تا پیش از سدۀ ١٢ ق/ ١٨ م عملاً قرنها تحت تسلط و حاكمیت ایران بوده است. به هنگام گسترش حاكمیت نادرشاه افشار بر كرانه‌های جنوبی خلیج فارس، شیوخ قاسمی جلفار (رأس الخیمه) در مسندم نفوذ و حاكمیت داشتند. پس از نادر و سقوط دولت افشاریه، نفوذ شیوخ قواسم تا كرانه‌های شمالی خلیج فارس گسترش یافت. در اوایل سدۀ ١٣ق/ ١٩م شبه جزیرۀ مسندم تحت سلطۀ وهابیان درآمد. نیروی دریایی بریتانیا كه در پی تسلط بر مناطق خلیج فارس بود، به رویارویی با شیوخ منطقه پرداخت و پس از شكست دادن آنان در ١٨٢٠م قرار داد صلحی میان شیوخ قواسم مسندم و بریتانیا منعقد شد. طبق این قرارداد قبایل مسندم به صورت حكومتها و واحدهای سیاسی و مستقل از یكدیگر و در عین حال وابسته به بریتانیا درآمدند و قلمرو این شیوخ امضا كنندۀ صلح، امارات متصالحه (صلح كننده) نامیده شد. شیخ‌نشین ام القیوین كه حكومتش در آن زمان با شیخ عبدالله بن راشد بود، از نخستین امضاكنندگان این قرارداد بود. تقسیم اصلی قلمرو شیوخ در ١٩٢١ م/ ١٣٠٠ ش صورت گرفت. در این زمان ام القیوین همراه ابوظبی، دبی، شارجه (شارقة)، رأس الخیمه، عجمان و فجیره یكی از شیخ‌نشینهای هفتگانۀ مسندم شد. در ١٩٧١ م/ ١٣٥٠ ش با خروج بریتانیا از خلیج فارس، شیخ‌نشینهای موسوم به متصالحه، فدراسیون «امارات عربی متحده» را تأسیس كردند (نک‌ : اسعدی، ١/ ٢٠٨، ٢٢٦؛ اقتداری، ٣٣٧، ٣٣٨؛ بشیر، ٢٢-٢٣؛ دلدم، ١٣٧-١٤٠؛ سنان، ١٩-٢٠؛ مجتهدزاده، ١٦٤-١٦٦، ١٧٨).
امارت ام القیوین كه پس از عجمان كوچك‌ترین امارات متصالحۀ عربی است، تنها شیخ‌نشین شبه جزیرۀ مسندم است كه سرزمینش محدودۀ جغرافیایی یكپارچه‌ای را شامل می‌شود (سنان، ١٢٤؛ مجتهدزاده، ١٧٨؛ میریان، ١٨١). امارت ام القیوین در جنوب و غرب رأس الخیمه و به فاصلۀ ٦ كیلومتری شمال عجمان قرار گرفته است. شارجه در ٣١ كیلومتری، و دبی در ٤٥ كیلومتری جنوب غربی ام القیوین قرار دارند. ساحل خلیج فارس به طول ٢٤ كمـ شمال غربی و غرب آن را فراگرفته است (جناب، ٣٠٤؛ بشیر، ٢٠؛ میریان، همانجا؛ یغمایی، ١٢٦). وجود مرزهای مورد اختلاف و نامعین، تعیین دقیق مساحت ام القیوین را بسیار مشكل و شـاید ناممكن ساخته است، اما می‌توان گفت حدود ٧٧٧ كمـ٢ مساحت دارد كه معادل ١٪ كل مساحت امارات متحده را به خود اختصاص داده است (اسعدی، ١/ ٢٠٨؛ اقتداری، ٣٤٣؛ بشیر، ٢٠، ٢٢؛ جناب، همانجا؛ میریان، ١٨٢؛ بریتانیكا؛ WNGD, ١٢٤٣). مركز آن شهر ام القیوین است كه بر جزیره‌ای واقع شده است و هنگام جزر آب به خاك اصلی امارت ام القیوین می‌پیوندد (بشیر، ٢٠؛ جناب، ٣٠٥).
آب و هوای ام القیوین خشك و صحرایی است. در زمستان دمای آن به °٢٥ سانتی‌گراد می‌رسد و در تابستان آب و هوای آن مانند دیگر امارات ساحلی گرم و مرطوب است. این سرزمین شامل واحۀ بزرگی است كه از كرانه‌های شمالی شهر ام القیوین آغاز می‌شود و تا فلج المعلى در جنوب خاوری ادامه دارد. در شرق این واحه، وادی مرفق ــ دهانۀ دره‌ای از كوه حجاز ــ واقع شده است (بشیر، همانجا؛ جناب، ٣٠٤؛ مجتهدزاده، همانجا؛ اسعدی، ١/ ٢١٠؛ یغمایی، همانجا).
تا سدۀ ١٩م اوضاع اقتصادی ام‌القیوین صورت مناسبی نداشت، تا اینک‌ه در دوران حكومت احمد بن عبدالله بن راشد، ام القیوین با كنیا، سومالی و زنگبار ارتباط تجاری برقرار كرد و به صورت غنی‌ترین امارت ساحل خلیج فارس درآمد (جناب، ٣٠٦). مراودات تجاری و اقتصادی با سواحل ایرانی خلیج فارس نیز پیوسته جریان دارد و ایرانیان در آنجا صاحب مؤسسات گوناگون چون مدارس، شعبۀ بانک و شركتهای بازرگانی هستند (میریان، ١٨١-١٨٢). كار اصلی مردم ام‌القیوین ماهیگیری است و اقتصاد آن برپایۀ وصول ٣٠٪ از عواید نفتی شارجه و امتیاز انتشار تمبر و كمك دیگر امارات و برخی كشورهای عربی استوار است (جناب، ٣٠٥؛ میریان، ١٨١؛ اسعدی ١/ ٢٤٠؛ سنان، همانجا؛ جعفری ٣٢٩). در ١٩٦٩ م/ ١٣٤٨ ش حاكم‌ام القیوین قراردادی به مدت ٤٠ سال برای اكتشاف نفت در حوزۀ خشكی ام القیوین با شركت شل منعقد كرد و حق الامتیازی بابت آن و بهره‌برداری از گازهای طبیعی نفت دریافت نمود (جناب، ٣١١-٣١٢). فعالیت كشاورزی در ام القیوین بسیار ضعیف و اندك است. تنها در واحۀ فلج المعلى در مرزهای جنوب غربی ام‌القیوین به سبب وجود آب، كشت و زرع صورت می‌پذیرد. در آن واحه نخل، سبزیجات و درختان انبه وجود دارد (بشیر، همانجا؛ جناب، ٣٠٤؛ بریتانیكا). مرغداری و تولید لبنیات نیز از اوایل سال ١٩٨٠ م در این امارت رواج یافته است (اسدی، ٢١٠، ٢١٢).
جمعیت ام القیوین از حدود ١٧ هزار نفر در ١٩٧٥ م/ ١٣٥٤ ش به حدود ٢٩ هزار نفر در ١٩٨٦ م/ ١٣٦٥ش افزایش یافت. جمعیت شهر ام‌القیوین را در دهۀ ١٩٩٠م تا ١٥ هزار تن نیز برآورد كرده‌اند (اسعدی، ١/ ٢١٠؛ اقتداری، ٣٤٣؛ مجتهدزاده، ١٧٨؛ كتاب سبز، ٤). ظاهراً بیشتر مردم آن سرزمین ایرانی تبارند كه به زبان عربی و فارسی سخن می‌گویند. ساكنان بومی آن را قبایل آل بوعلی و السودان و قبیلۀ غفیری تشكیل می‌دهند (اسعدی، ٢١٣؛ قلعجی، ٦٧٢؛ میریان، همانجا)؛ مردم عرب زبان آن پیرو مذاهب پنج گانۀ اسلامند. قبیلۀ غفیری حنبلی مذهب، و قبایل آل بوعلی و السودان وهابی مسلكند (اسعدی، قلعجی، مجتهدزاده، میریان، همانجاها).
حاكم ام القیوین از ١٩٨١ م/ ١٣٦٠ ش، شیخ راشد بن احمد آل علی از خاندان المعلى از شاخه‌های قبیلۀ آل بوعلی است. معمولاً این مقام در خانوادۀ امیران المعلى به توالی باقی مانده است (ریس، ٦٦١، ٦٧٤؛ بایندر، ٣٠؛ جناب، ٣٠٦). امارت ام القیوین صاحب ٤ كرسی در مجلس ملی اتحادیۀ امارات عربی است (بشیر، ٣٣، ١٤٩؛ صباح، ٥٩).
در ام القیوین آثاری از دوران نادرشاه افشار همچون قلعه‌ها و توپهای بزرگ موجود است. برخی این توپها را از پرتغالیها دانسته‌اند (اسعدی، ١/ ٢٠٩؛ جناب، ٣٠٥-٣٠٦).

مآخذ

اسدی، فوزی عبدالمجید، «التنمیة الزراعیة و دورها فی تحقیق الامن الغذائی فی دولة الامارات العربیة المتحدة»، دراسات فی مجتمع الامارات، شارجه، ١٩٩٠ م، ج ٤؛
اسعدی، مرتضى، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦ ش؛
اقتداری، احمد، حاشیه و تعلیقات بر تاریخ مسقط و عمان، بحرین و قطر و روابط آنها با ایران محمدعلی سدیدالسلطنۀ مینابی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
بایندر، غلامعلی، خلیج فارس، خرمشهر، ١٣١٧ش؛
بشیر، اسكندر، دولة الامارات العربیة المتحدة، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢ م؛
جعفری ولدانی، اصغر، كانونهای بحران در خلیج فارس، تهران، ١٣٧١ ش؛
جناب، محمدعلی، خلیج فارس، تهران، ١٣٤٢ ش؛
دلدم، اسكندر، خلیج فارس، تهران، ١٣٦٣ ش؛
ریس، ریاض نجیب، وثائق الخلیج، لندن، ١٩٨٧ م؛
سنان، محمود بهجت، ابوظبی، بغداد، ١٣٨٩ ق/ ١٩٦٩ م؛
صباح، سالم جبیر، امارات خلیج فارس و مسألۀ نفت، ترجمۀ علی بیگدلی، تهران، ١٣٦٨ ش؛
قلعجی، قدری، الخلیج، بیروت، دارالكاتب العربی؛
كتاب سبز (امارات متحدۀ عربی)، وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٦٨ ش؛
مجتهدزاده، پیروز، كشورها و مرزها در منطقۀ ژئوپلیتیك خلیج فارس، ترجمۀ حمیدرضا ملك محمدی نوری، تهران، ١٣٧٢ ش؛
میریان، عباس، جغرافیای تاریخی خلیج و دریای پارس، خرمشهر، ١٣٥٣ ش؛
یغمایی، اقبال، خلیج فارس، تهران، ١٣٥٢ ش؛
نیز:

Britannica, ١٩٧٨;
WNGD.
سیمین محقق