چَهارْ اویْماق، یا چاراویماق، شهرستانی واقع در جنوب استان آذربایجـان شرقـی. این شهرستان بـا ٢٠٨‘ ٣ کمـ ٢ وسعت و ٦٦٥‘٣٤ تن جمعیت، از شمال به شهرستان هشترود، از شمال شرقی به شهرستان میانه، از جنوب شرقی به شهرستان ماه‌نشان واقع در استان زنجان، از غرب به شهرستان مراغه، و از جنوب غربی به شهرستان شاهین‌دژ و تکاب واقع در استان آذربایجان غربی محدود می‌شود ( اطلس ... ، ٦٨).
این شهرستان براساس قانون تقسیمات کشوری در ١٣٨٨ش مشتمل بر دو بخش به نامهای مرکزی و شادیان، ٦ دهستان به نامهای چاراویماق جنوب غربی به مرکزیت ارسکنای سفلا، چاراویماق مرکزی به مرکزیت قره‌آغاج، ورقه به مرکزیت سلطان‌آباد، قوری چای شرقی به مرکزیت آغ زیارت، چاراویماق شرقی به مرکزیت آغچه‌ریش و چاراویماق جنوب شرقی به مرکزیت ذاکرکند، و یک شهر به نام قره‌آغاج و ٢٢٣ آبادی
دارای سکنه و ٢٣ آبادی خالی از سکنه به مرکزیت شهر قره‌آغاج بوده است ( نشریه ... ، بش‌ ؛ نامه ...). شهرستان چهار اویماق تا میانه‌های سال ١٣٧٩ش از بخشهای تابع هشترود به‌شمار می‌رفت، اما در آن تاریخ از شهرستان هشترود جدا و به شهرستان بدل شد (همان).
شهرستان چهار اویماق در منطقه‌ای نیمه‌کوهستانی واقع شده است. نواحی مرکزی این شهرستان را زمینهای نسبتاً هموار دربر گرفته، ولی اطراف آن را کوههای بلند احاطه کرده است. این کوهها از جنوب غربی به شمال شرقی کشیده شده‌اند (خاماچی، ٣٠٧). مهم‌ترین کوههای این منطقه اینها ست: خاله‌اوشاغی (٧٢٠‘٢ متر)، اربط داغ (٨٤٥‘٢ متر) و شاهسون‌داغی (٦٤٥‘٢ متر) که همگی در نواحی جنوبی این شهرستان واقع‌اند و جزو دامنه‌های شمالی کوهستان بلقیس به‌شمار می‌آیند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ١٤ / ١٤٨؛ فرهنگ جغرافیایی کوهها ... ، ١ / ٩، ٢٧، ٤٣).
مهم‌ترین رودخانۀ جاری در این شهرستان رود دائمی آیدوغموش است. این رودخانه از چشمه‌سارهای کوهستان بلقیس سرچشمـه می‌گیرد و پس از طـی ١٣٢ کمـ بـه قـزل‌اوزن می‌ریزد. رودخانه‌های فصلی قوری‌چای، قره‌آغاج چای، شورچای و سوقانچی چای از دیگر رودخانه‌های این شهرستان است (جعفری، ٩٩-١٠١، ٢٧٩، ٣٠٣، ٣٢٩، ٣٣٩-٣٤٠).
آب و هوای چهاراویماق در تابستان معتدل متمایل به گرم، و در زمستان سرد و پر برف است (خاماچی، همانجا). اساس اقتصاد این شهرستان برپایۀ کشاورزی، باغداری و دامداری، استوار است. خاک حاصلخیز و شرایط اقلیمی مناسب، این شهرستان را به یکی از قطبهای کشاورزی استان آذربایجان شرقی بدل کرده است. گندم، جو، علوفه، بنشن و تره‌بار از فراورده‌های آن به‌شمار می‌رود. همچنین صنایع دستی مانند بافت قالی، گلیم و جاجیم نیز از دیگر منابع اقتصادی این شهرستان است. دو معدن سنگ منگنز و کائولن که یکی در ٢٥ کیلومتری باختر شهر قره‌آغاج و دیگری در ٢٥ کیلومتری جنوب خاوری قره‌آغاج با میزان استخراج روزانه ١٠٠ تن، و یک معدن نمک درسلطان‌آباد از منابع این شهرستان است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ خاماچی، ٣٠٨).
شهر قره‌آغاج مرکز شهرستان چهاراویماق در°٤٦ و´٥٨ عرض شمالی و°٣٧ و´٧ طول شرقی در ارتفاع ٩٢٠‘١ متری از سطح دریا واقع است. رودخانۀ فصلی قره‌آغاج چای از جنوب آن می‌گذرد و کوه داش‌بلاغی (٠٥٩‘٢ متر) در جنوب خاوری آن جای دارد. این شهر دارای آب و هوایی نسبتاً سرد و نیمه‌خشک است. دمای هوا در تابستانها به حدود °٣٥+ و در زمستانها به حدود °٢٠- سانتی‌گراد می‌رسد. شهر قره‌آغاج پیشینۀ چندانی ندارد. درگذشته‌ای نه‌چندان دور در اراضی کنونی این شهر مزرعه‌ای به نام اشقلمان وجود داشته که در آنجا بازار هفتگی برپا می‌شده است و به مرور زمان با اسکان شماری در آنجا به یک روستا بدل گشت و نام آن به قره‌آغاج تغییر کرد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ١٤ / ٣٠٧- ٣٠٨). قره‌آغاج در سرشماری ١٣٨٥ش دارای ٨٩٢‘٤ تن جمعیت بوده است («درگاه ملی ...»، بش‌ ‌).
هرچند نام چار اویماق در منابع تاریخی کمتر به چشم می‌خورد، اما یافته‌های باستان‌شناسی و برخی آثار برجای مانده همچون گوور قلعه‌سی و قلعۀ ضحاک در نزدیکیهای این شهرستان، دیرینگی زیست انسان در این منطقه را به هزارۀ ٢ق‌م می‌رساند (نک‌ : کلایس، ٢٢٨-٢٣٠؛ مخلصی، ٢٢٠-٢٢٣؛ خاماچی، ٣٠٩).
چار اویماق مخفف چهار اویماق به معنی چهار طایفه و یا چهار قبیله است. این طوایف درگذشته به سبب شرایط اقلیمی و جغرافیایی مناسب به قصد کشاورزی و دامداری به این منطقه آمدند و در آنجا سکنا گزیدند. منطقۀ چهار اویماق تا پیش از اجرای قانون تقسیمات کشوری یکی از حاکم‌نشینهای بزرگ آذربایجان بوده است. بنابر روایات محلی آخرین حاکم چهار اویماق شخصی موسوم به صولت السلطنه بوده است که در روستاهای سریک و پیک اقامت داشته، و پس از مرگ او مرکزیت چهار اویماق از روستای سریک به قره‌آغاج انتقال یافته است (بهزادی، ٢٤٨؛ خاماچی، ٣٠٦؛ نامه).
امروزه ایل و طایفه‌های شاهسون، حاجی ال لو (جاج الو)، حیدرلو، موصالی (موصلی) و قره داغ از طوایف و ایلهای ساکن در چهار اویماق هستند. شاید پیش از ورود اقوام ترکی‌زبان به آذربایجان، طوایف دیگری نیز در آنجا ساکن بوده‌اند، ولی از لغت اویماق چنین پیدا ست که این قبیله‌های چهارگانه در بخشی از آذربایجان دارای قدرت و نفوذ حاکمیت بوده و شمار بسیاری از تیره‌های مختلف از آنها اطاعت می‌کرده‌اند (سرشماری ... ، ٢٨؛ خاماچی، همانجا). در قسمت جنوبی این منطقه، در روستاهای گوجه قلعه، عربشاه، آق طاق، آرپاچی، قوجا کندی، پیرسقا و طالب، طایفه‌ای به نام موصالی (موصلی) زندگی می‌کنند. مردم این طایفه به زبان مخصوصی گفت‌وگو می‌کنند که از اختلاط ٣ زبان ترکی، فارسی و کردی به وجود آمده است (خاماچی، همانجا).

مآخذ

اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، به کوشش سعید بختیاری، تهران، ١٣٨٧ش؛
بهزادی، بهزاد، فرهنگ آذربایجانی ـ فـارسی ( ترکی)، تهران، ١٣٨٢ش؛
جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛
«درگاه ملی آمار» (نک‌ : مل‌ ، SCI)؛
سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایر کوچندۀ کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٨٧ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبـادیهـای کشور (میانه)، سازمان جغرافیـایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٦ش؛
فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
کلایس، ولفرام، «گزارشهای سفرهای باستان‌شناسی سال ١٩٧١م در ایران»، گزارشهای باستان‌شناسی در ایران، ترجمۀ سروش حبیبی، تهران، ١٣٥٤ش؛
مخلصی، محمدعلی، فهرست بناهای تاریخی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧١ش؛
نامۀ فرمانداری شهرستان چاراویماق به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، شم‌ ٧٨٧ / ١ / ١١٣٥، مورخ ٤ / ١٢ / ١٣٨٨ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، دفتر تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٧ش؛
نیز:

SCI, www.sci.org.ir / portal / faces / public / census٨٥.

علی‌محمد مرادیان منفرد