بینالود، رشته‌ كوهی‌ به‌ طول‌ ١٢٥كمـ در شمال‌ خراسان‌، حدفاصل‌ شهرستانهای‌ مشهد و نیشابور كه‌ در امتداد رشته‌كوه‌ البرز واقع‌، و از شمال‌ غربی‌ تا جنوب‌ شرقی‌ كشیده‌ شده‌ است‌. بلندترین‌ قلۀ آن‌ موسوم‌ به‌ بینالود با ارتفاع‌ ٦١٥‘٣ متر در محدودۀ شهرستان‌ نیشابور، بخش‌ تخت‌ جلگۀ دهستان‌ فیروزه‌ قرار دارد ( فرهنگ ‌جغرافیایی ‌كوهها ... ، ٤ / ٣٠). دیگر قله‌های‌ مهم‌ این‌ رشته‌ كوه‌ شیرباد (ارتفاع‌: ٢٠٠‘٣ متر) و زرگران‌ (ارتفاع‌: ١٠٠‘٣ متر) است‌ كه‌ در جنوب‌ قلۀ بینالود قرار دارند (جعفری‌، ١٢٦).
رشته‌ كوه‌ بینالود رشته‌ كوه‌ البرز را به‌ كوههای‌ پارُپامیسوس‌ در هندوكش‌ متصل‌ می‌كند ( ایرانیكا، IV / ٢٦١). این‌ كوهها از نظر سنگها بسیار رنگارنگ‌، و از نظر زمین‌شناسی‌ و چین‌خوردگی‌ و كوه‌زایی‌، متنوع‌اند و در آن‌ چینهای‌ هشتی‌ بسیاری‌ وجود دارد. وضع‌ طبقات‌ در این‌ كوهها، هر چه‌ به‌ سمت‌ شمال‌ می‌رود، ساده‌تر می‌شود و طبقات‌ قدیم‌ (ژورا) به‌ تدریج‌ جای‌ خود را به‌ طبقات‌ جدیدتر می‌دهد، به‌ طوری‌ كه‌ طبقات‌ لایه‌های‌ مجاور قراقوم‌ منحصراً از رسوبات‌ دوران‌ سوم‌ است‌ (پتروف‌، ٢٦، ١٥١). این‌ رسوبات‌ كه‌ تقریباً در همه‌ جای‌ این‌ رشته‌ كوه‌ دیده‌ می‌شود، از نوع‌ اپی‌كنتینانتال‌ پالئوزوئیك‌ است‌ (درویش‌زاده‌، ٢٥١).
سنگهای‌ موجود در بینالود بیشتر از نوع‌ شیستهای‌ سیاه‌ رنگ‌ ژوراسیك‌ است‌ كه‌ به‌ وسعت‌ ٢٥٠ كم ٢، در سرتاسر ارتفاعات‌ بینالود تا ناحیۀ مشهد گسترش‌ دارد. این‌ نوع‌ سنگها به‌ دلیل‌ داشتن‌ شكافهای‌ فراوان‌، جزو سنگهای‌ نیمه‌ نفوذپذیر، و منبع‌ مناسبی‌ برای‌ ذخیرۀ آب‌ زیر زمینی‌ به‌ شمار می‌روند (مبشری‌، ٧ / ٢٢٤). رشته‌ كوه‌ بینالود در معرض‌ فعالیتهای‌ زمین‌ ساختی‌ و در شمار مناطق‌ زلزله‌ خیز است‌.
در كوههای‌ بینالود معادن‌ مختلفی‌ وجود دارد كه‌ از آن‌ جمله‌ است‌: معدن‌ طلای‌ قدیم‌ نزدیك‌ طرقبه‌، معادن‌ مرمر نزدیك‌ شاندیز، زغال‌ سنگ‌ در حدود فریزی‌، و مس‌ و سرب‌ در نزدیك‌ ناحیه‌ای‌ به‌ نام‌ بار؛ همچنین‌ ذخایر اندكی‌ از آلومینیم‌ در ارتفاعات‌ شمالی‌ نیشابور به‌ نام‌ مهرآباد كشف‌ شده‌ است («مشهد ... »، ٤٢٢). مهم‌ترین‌ و غنی‌ترین‌ معدنی‌ كه‌ در این‌ رشته‌ كوه‌ وجود دارد، معدن‌ فیروزه‌ است‌ كه‌ در حوالی‌ روستای‌ معدن‌ از توابع‌ دهستانِ بار شهرستانِ نیشابور استخراج‌ می‌شود ( فرهنگ ‌جغرافیایی ‌ایران‌، ٩ / ٤٠١).
كوههای‌ بینالود با وجود بارندگی‌ اندك‌، دارای‌ مراتع‌ سرسبز به‌ ویژه‌ در ارتفاعات‌ ٨٠٠‘١ تا ٧٠٠‘٢ متری‌ است‌ و در فصل‌ ییلاق‌، عشایر كوچنده‌، مانند توپكانلوها و رانلوها به‌ این‌ منطقه‌ كوچ‌ می‌كنند (كیهان‌، ١ / ٤٣؛ پاپلی‌، ٣٣؛ توحدی‌، ١٧١، ٢١٢، ٢٣٣). كلیۀ آبریزهای‌ شمالی‌ این‌ كوهستان‌ به‌ كشف‌ رود، و آبریزهای‌ جنوبی‌ آن‌ به‌ كال‌ شور می‌ریزد ( فرهنگ ‌جغرافیایی‌ كوهها، همانجا). مهم‌ترین‌ رودها و ریزآبهای‌ بینالود اینهاست‌: فاروب‌ رمان‌، دیزآباد، چناران‌، گرینه‌، درود، بوران‌ و بهار آب‌ خروین‌، و شورآباد (ثقة الاسلامی‌، ٦٧).

پیشینۀ تاریخی‌

كهن‌ترین‌ متنی‌ كه‌ از این‌ كوه‌ نام‌ برده‌، یشتهاست‌.از این‌ كوه‌ در «زامیاد یشت‌» با نام‌ رِئُوَنْتَ ( یشتها، ٢ / ٣٣٠) و در بندهش‌ با نام‌ ریوند یاد شده‌ است‌ (ص‌ ٧١-٧٢). ریوند در زبان‌ اوستایی‌ شكوهمند، تابان‌، دارا و بخشندۀ دارایی‌ معنی‌ می‌دهد (بهرامی‌، ٣ / ١١٩٦) و در مواضعی‌ از اوستا چون‌ صفت‌ برای‌ اشخاص‌، ایزدان‌ و اهوره‌مزدا به‌ كار رفته‌ است‌ (پور داود، ٢ / ٣٣٠؛ او شیدری‌، ٢٩٣).
در بندهش‌ آمده‌ است‌ كه‌ آتشكدۀ آذر برزین‌ مهر بر فراز بینالود قرار دارد (ص‌ ٧٢). این‌ آتشكده‌ یكی‌ از ٣ آتشكدۀ مقدس‌ دورۀ ساسانیان‌، و خاص‌ طبقۀ كشاورزان‌ بوده‌ است‌ (اوشیدری‌، همانجا). ظاهراً به‌ واسطۀ وجود این‌ مكان‌ مقدس‌ كه‌ از دیگر جاها به‌ زیارت‌ آن‌ می‌شتافتند، شهری‌ نیز به‌ نام‌ ریوند نزدیك‌ این‌ كوه‌ بنا شد كه‌ تا اواخر سدۀ ٤ق‌ هنوز پا برجا بوده‌ است‌ (مقدسی‌، ٤٣٥). ریوند یكی‌ از ٤ طسوج‌ (ناحیه‌) نیشابور به‌ شمار می‌رفته‌ است‌ (ابن‌ رسته‌، ١٧١؛ مقدسی‌، ٣٠٠؛ ماركوارت‌، ٧٤). مقدسی‌ ریوند را ناحیه‌ای‌ آباد با باغها و كشتزارهای‌ پرمحصول‌ وصف‌ كرده‌، و از معدن‌ فیروزه‌ و نیز از مسجد آن‌ و نهر آبی‌ كه‌ این‌ شهر را به‌ دو نیم‌ می‌كرده‌، یاد كرده‌ است‌ (٣١٦-٣١٧، ٣٢٦).

مآخذ

ابن‌ رسته‌، احمد، الاعلاق‌ النفیسة، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌ ١٨٩١ م‌؛
اوشیدری‌، جهانگیر، دانشنامۀ مزدیسنا، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
بندهش‌، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران‌، ١٣٦٩ ش‌؛
بهرامی‌، احسان‌، فرهنگ‌ واژه‌های‌ اوستایی‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
پاپلی‌ یزدی‌، محمد حسین‌، كوچ‌ نشینی‌ درشمال‌ خراسان‌، مشهد، ١٣٧١ش‌؛
پتروف‌، م‌. پ‌.، مشخصات‌ جغرافیای‌ طبیعی‌ ایران‌، ترجمۀ حسین‌ گل‌ گلاب‌، تهران‌، ١٣٣٦ش‌؛
پورداود، ابراهیم‌، حاشیه‌ بر یشتها (هم‌ )؛
توحدی‌، كلیم‌الله‌، حركت‌ تاریخی‌ كرد به‌ خراسان‌ در دفاع‌ از استقلال‌ ایران‌، مشهد، ١٣٦٤ش‌؛
ثقة الاسلامی‌، كاظم‌، «شهرستان‌ نیشابور»، فرهنگ‌ خراسان‌، مشهد، ١٣٣٦ ش‌، شم‌ ٤-٥؛
جعفری‌، عباس‌، كوهها و كوه‌نامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ ش‌؛
درویش‌ زاده‌، علی‌، زمین‌شناسی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ نهم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٢٩ ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ كوههای‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٩ ش‌؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣١٠ش‌؛
مبشری‌، فریدون‌ و رحیم‌ اتحاد، ارزیابی‌ وضع‌ موجود و امكانات‌ توسعۀ منابع‌ آب‌، تهران‌، ١٣٥١ش‌؛
مقدسی‌، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌ ١٩٠٩م‌؛
یشتها، ترجمۀ ابراهیم‌ پورداود، به‌ كوشش‌ بهرام‌ فره‌وشی‌، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
نیز: :

Iranica;
Markwart, J., Ērānšahr, Berlin, ١٩٠١;
Meshed and Northeastern Iran, ed. L. W. Adamec, Graz, ١٩٨١.
محسن‌ سلیمانی‌