بِلْگْرام‌، شهری‌ کهن‌ در بخش‌ هاردویی‌ ایالت‌ او تارپرادش‌ و یکی‌ از قدیم‌ترین‌ مراکز فرهنگ‌ اسلامی‌ در شبه‌ قارۀ هند. این‌ شهر در °٢٧ و ´١١ عرض‌ شمالی‌ و °٨٠ و ´٢ طول شرقی‌ و بر ناحیۀ مرتفع‌ شیب‌داری‌ واقع‌ است‌ (ندوی‌، ١٢؛ «فرهنگ‌...»، .(VIII / ٢٣٥
بلگرام‌ از شهرهایی‌ است‌ که‌ در عهد سلطان‌ محمود غزنوی‌ به‌ تصرف‌ مسلمانان‌ درآمد (٤٠٩ق‌ / ١٠١٨م‌)، اما دیری‌ نپایید که‌ بر اثر ضعف‌ حکومت‌ غزنویان‌ هند، بار دیگر هندوان‌ بر این‌ شهر چیره‌ شدند (.(EI٢ در اوایل‌ سدۀ ٧ق‌ یکی‌ از راجه‌ها شهری‌ در کنار شهر کهن‌ بلگرام‌ ساخت‌ و آنجا را به‌ نام‌ خود «سِریناگار» نامید. در دوران‌ حکومت‌ وی‌ در ٦١٤ق‌ / ١٢١٧م‌، سلطان شمس‌الدین التتمش‌ (حک‌ ٦٠٧-٦٣٣ق‌)، از ممالیک‌ ترک‌ دهلی‌، این‌ شهر را به‌ قلمرو خود افزود و بدین‌ ترتیب‌، بلگرام‌ بار دیگر به‌ حاکمیت‌ مسلمانان‌ درآمد («فرهنگ‌»، همانجا؛ .(EI٢
در دوران‌ حکومت‌ سلاطین‌ مغول‌ بر هند، بلگرام‌ بر ناحیه‌ای‌ وسیع‌ که‌ شامل‌ ٥ سرکار و ١٣٨ پرگنه‌ بود، اطلاق‌ می‌شد (ابوالفضل‌، ١ / ٤٣٤). در ٩٤٧ق‌ / ١٥٤٠م‌ میان‌ سپاهیان‌ شیرشاه‌ سوری‌، از حکام‌ افغانی‌ هند و سپاهیان‌ همایون‌ در بلگرام‌ جنگی‌ رخ‌ داد. شیرشاه‌ که‌ یک‌ سال‌ پیش‌ از این‌ تاریخ‌ بر همایون‌ پیروز شده‌، و در بلگرام‌ موضع‌ گرفته‌ بود، همایون‌ را شکست‌ داد و وی‌ ناگزیر به‌ کابل‌ گریخت‌ (راس‌، ٢٧؛ اسپیر، ١٢٤؛ لین‌ پول‌، ٢ / ٦٣٨).
سادات‌ بلگرام‌ که‌ در تاریخ‌ مسلمانان‌ هند به‌ فضل‌ و ادب‌ اشتهار دارند، از اعقاب‌ ابوالفرج‌ واسطی‌ هستند که‌ پس‌ از سقوط بغداد به‌ دست‌ هولاکوخان‌، به‌ هندوستان‌ مهاجرت‌ کرده‌ بود .(IA) از جملۀ این‌ سادات‌ میرعبدالجلیل‌ بلگرامی‌ (د ١١٣٨ق‌ / ١٧٢٦م‌) و میرغلامعلی‌ آزاد بلگرامی‌ (ه‌ م‌) است‌. همچنین‌ نوادۀ وی‌ امیرحیدر حسینی‌ نویسندۀ کتاب‌ سوانح‌ اکبری‌ را می‌توان‌ نام‌ برد؛ IA)؛ رضوی‌، .(II / ٣١ گفته‌ شده‌ است‌ که‌ اورنگ‌ زیب‌، سادات‌ بلگرام‌ را به‌ چوب‌ منبر تشبیه‌ کرده‌ است‌ که‌ نه‌ فروختنی‌ هستند و نه‌ سوزاندنی‌ (.(EI٢
امروزه‌ در بخش‌ قدیم‌تر شهر بلگرام‌ قطعه‌هایی‌ بسیار از کنده‌کاریهای‌ برجسته‌ و پایه‌ها و سرستونهایی‌ که‌ از بناهای‌ قدیمی‌ برجای‌ مانده‌ است‌، می‌توان‌ دید و همچنین‌ مساجد و «درگاههای‌» بسیاری‌ که‌ قدمت‌ برخی‌ از آنها به‌ سدۀ ٧ق‌ / ١٣م‌ می‌رسد. از دیگر آثار دورۀ اسلامی‌ در این‌ شهر به‌ مدفن‌ خواجه‌ مجدالدین‌ می‌توان‌ اشاره‌ کرد که‌ متعلق‌ به‌ دوران‌ پیش‌ از غوریان‌ است‌ («فرهنگ‌»، همانجا؛ «تاریخ‌...»، .(V / ١٣٨

مآخذ

ابوالفضل علامی‌، آیین‌ اکبری‌، به‌ کوشش‌ بلوخمان‌، کلکته‌، ١٨٧٢م‌؛
لین‌ پول‌، استنلی‌، الدول‌ الاسلامیة، ترجمۀ محمد صبیحی‌ فرزات‌ و محمد احمد دهمان‌، دمشق‌، ١٣٩٣ق‌ / ١٩٧٣م‌؛
ندوی‌، معین‌الدین‌، معجم‌ الامکنة، حیدرآباد دکن‌، ١٣٥٣ق‌؛
نیز:

A Comprehensive History of India, ed. M. Habib and Kh. A. Nizami, New Delhi, ١٩٨٢;
EI^٢;
IA;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٨١;
Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٣;
Ross, E. D., «Babur», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. IV;
Spear, P., India, a Modern History, Ann Arbor, ١٩٦١.

پرویز امین
١. ... ٢. ...