آسَک، یا اَسَک، نام منطقه‌ای شامل چند روستا و یک شهر باستانی (ابودلف، ٩٠) نزدیک ارجان از نواحی اهواز (یاقوت، ١ / ٥٣) و در مسیر یکی از ٢ راه اصلی خوزستان به عراق (اصطخری، ٩٤) که امروزه ویرانه‌های آن در شمال غربی زیدان کنونی، در دامنۀ کوه، سمت شمال گُرْگُری و غوله و در ٤ فرسنگی خلف‌آباد (شوشتری، ١٩٠) برجاست. ظاهراً این منطقه در روزگار ساسانیان از نقاط آباد به‌شمار می‌رفته است، چه جغرافی‌نویسان از ایوان بلند آن بر کنار چشمه‌ای پرآب و بیماری‌زا، که روبروی آن گنبدی به ارتفاع ١٠٠ ذرع قد برافراشته بوده، سخن گفته و بنای آن را به قباد پدر انوشیروان نسبت داده‌اند (یاقوت، ١ / ٦١). ابودلف که در سالهای(٣٣١-٣٤١ق / ٩٤٣-٩٥٢م) در ایران به سر می‌برده، نوشته است: «در آنجا یک مسجد و در محوطۀ بیرون آن قبرستان جماعتی از مسلمانان است که در ایام فتوحات، آنجا شهید شده‌اند... گنبدی زیباتر و محکم‌تر از آن در جایی دیگر ندیده‌ام. بر درب غربی گنبد سنگ‌نوشتی به زبان پهلوی دیده می‌شود» (صص ٩٠، ٩١). با این‌همه شگفت است که سایر جغرافی‌نویسان سدۀ ٤ق / ١٠م از این یاد نکرده و تنها به ذکر نخلستان و شرح دوشاب معروف آن که در آن وقت به عراق صادر می‌شده است، سخن رانده‌اند (ابن حوقل، ٢٩؛ اصطخری، ٩٣).
شهرت آسک گذشته از این، بیشتر به سبب جنگی است که میان خوارج به سرکردگی ابوبلال مرداس‌بن اُدَیّه و سپاه عبیدالله ‌بن زیاد در این محل درگرفت (٦١ ق / ٦٨١ م) و به شکست سپاه ابن‌زیاد انجامید (ابن‌اثیر، ٤ / ٩٤) و عیسی‌بن فاتِک در آن‌باره شعری سرود (یاقوت، ١ / ٥٣).
برخی از جغرافی‌نویسان از آتش بزرگی که همواره بر فراز کوهی که آسک در دامنۀ آن بنا شده بود، سخن گفته‌اند (حدودالعالم، ١٣٧). از سخن مسعودی برمی‌آید که این آتش ناشی از اشتعال نفت یا گاز در سطح زمین بوده است (٢ / ٦، ٧)، گمان اصطخری نیز این بوده که سرچشمۀ این آتش نفت یا زفت است (ص ٩٢)، ولی گویا کوه مذکور در آن روزگار فعالیت آتش‌فشانی داشته و تا همین اواخر نیز اندکی فعال بوده و کمی دود و روشنایی از آن برمی‌خاسته است (شوشتری، ١٩٠).

مآخذ

ابن‌اثیر، عزالدین، کامل، بیروت، دارصادر، ١٤٠٢ق؛
ابن‌حوقل، صورةالارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران، بنگاه و نشر کتاب، ١٣٤٥ش؛
ابودلف، مسعر بن مهلهل، سفرنامه، به کوشش و. مینورسکی، ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی، تهران، فرهنگ ایران زمین، ١٣٤٢ش؛
اصطخری، ابراهیم، مسالک و ممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٤٧ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، طهوری، ١٤٠٣ق؛
شوشتری، سیدمحمدعلی امام، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران، امیرکبیر، ١٣٣١ش؛
یاقوت، شهاب‌الدین، معجم‌البلدان، بیروت، دارصادر ـ دار بیروت، ١٣٧٤ق.

بخش جغرافیا