حِـرا، یا حراء، نام کوه و غاری مقدس در شمال شرقی مکه که نخستین‌بـار وحی در آنجـا بـر حضرت محمد (ص) نـازل شد.کوه حرا با بلندی ٦٣٤ متر، بر سر راه منى به عرفات واقع است. غار حرا در بالاترین نقطۀ این کوه مخروطی‌شکل قرار دارد و دهانۀ آن به اندازه‌ای است که به‌راحتی می‌توان از آن گذر کرد و انتهای آن به سوی مسجدالحرام است (عبدالغنی، ٢٤؛ قائدان، ١٠٧؛ شلبی، ١/٢١٢).
برخی از مفسران بر این باورند که کوه حرا در سرزمین مقدس فاران (پاران) واقع است که بر پایۀ تورات در کوههای آن سرزمین بر موسى (ع) و برخی دیگر از پیامبران یهود، وحی نازل شده است. از این‌رو، این سرزمین نزد یهودیان مقدس بوده است. به نوشتۀ یاقوت، فاران یکی از نامهای شهر مکه بوده است. در تورات نیز روایت شده است هنگامی‌که هاجر و پسرش اسماعیل‌ (ع) از ابراهیم (ع) جدا شدند، در دشت فاران اقامت کردند و در آنجا زمانی‌که از شدت تشنگی، هاجر بیم مرگ اسماعیل را داشت، چشمۀ آبی پدیدار شد تکوین، ٢١: ١٠-٢١؛ اعداد، ١٢:١٠، ١٦:١٢؛ نویری، ١٦/١٠٧؛ یاقوت، ٣/٨٣٤).
پیش از بعثت حضرت محمد (ص) این کوه نزد مردم مکه مقدس شمرده می‌شد و اعتکاف و عبادت در آن غار، در میان مردم قریش مرسوم بوده است. حضرت محمد (ص) نیز پیش از بعثت یک ماه در سال به‌ویژه ماه رمضان برای عبادت و عزلت به کوه حرا می‌رفت و در آنجا معتکف می‌شد (ابن‌اسحاق، ١/١٥٣-١٥٤؛ ابن‌هشام، ١/٢٦٦، ٢٦٧؛ ابن‌کثیر، ١/٢٩٠). در مدتی که محمد (ص) در این غار به عبادت می‌پرداخت، خدیجه (ع)، همسرش برای او آب و غذا می‌برد (فاکهی، ٤/٩٤). محمد (ص) هر مستمندی را که نزدش می‌رفت، اطعام می‌کرد و پس از پایان اعتکاف و پیش از رفتن به خانه به زیارت کعبه می‌شتافت (ابن‌اسحاق، ١/١٥٥؛ نویری، ١٦/١٠٧؛ ذهبی، ١٣١).
در همین عزلت‌نشینیها بود که خوابهای روشن و رؤیاهای صادقی می‌دید که زمینۀ نازل شدن وحی بر او بود تا آنکه به قول معروف در سال ٤٠ عام‌الفیل در ٢٧ رجب، هنگامی که در غار حرا به عبادت مشغول بود، فرشتۀ وحی بر وی نازل شد و بشارت رسالت به او داد (ابن‌اسحاق، همانجا؛ ابن‌هشام، ١/٢٦٤، ٢٦٩؛ بخاری، ١/٣؛ طبری، ٢/٣٠٤؛ ابن‌ابی الحدید، ٤/١١٤؛ مقدسی، ٤/١٤٠؛ ابن‌جوزی، ١/ ٧٨).
این غار که نزد مسلمانان از مکانهای متبرک و مقدس شهر مکه به شمار می‌آید، به جبل النور نیز معروف است و مسلمانان هنگام مراسم حج به زیارت آن نیز می‌روند (شلبی، همانجا).

مآخذ

ابن‌ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧٩ ق/ ١٩٥٩ م؛
ابن‌اسحاق، محمد، سیرة النبی (ص)، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مطبعة‌المدنی؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، صفة الصفوة، به کوشش محمود فاخوری و محمد رواس قلعه‌جی، بیروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م؛
ابن‌کثیر، السیرة النبویة، به کوشش مصطفى عبـدالواحد، بیروت، ١٣٨٣ ق/ ١٩٦٤ م؛
ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١٦ ق/١٩٩٦ م؛
بخاری، محمد، صحیح، بیروت، ١٤٠٦ ق/١٩٨٦ م؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٩ ق/ ١٩٨٩ م؛
شلبی، احمد، موسوعة التاریخ الاسلامی، قاهره، ١٩٨٨ م؛
طبری، تاریخ؛
عبدالغنی، عارف، تاریخ امراء مکة المکرمة، دمشق، ١٤١٣ ق/١٩٩٢ م؛
عهد عتیق؛
فاکهی، محمد، اخبار مکة، به کوشش عبدالملک عبدالله دهیش، بیروت، ١٤١٩ ق/ ١٩٩٨ م؛
قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکۀ مکرمه و مدینۀ منوره، تهران، ١٣٧٤ ش؛
مقدسی، مطهر، البدء و التاریخ، پاریس، ١٩٠٧ م؛
نویری، احمد، نهایة الارب، قاهره، ١٣٧٤ ق/١٩٥٥ م؛
یاقوت، بلدان.

شیوا جعفری