نام بالیکسیر در منابع مختلف به صورت بلی‌کسری، بالیسری، بالیکیسیر و بالیغسری آمده است. قدیم‌ترین نام این محل «آکیرئوس» بوده که بعدها به نام امپراتور هادریانوس، «هادریانوترا» خوانده شده است. او در اینجا قصری ساخت که «پالئوکاسترو» ــ حصار قدیم ــ نام گرفت (YA, II/ ١١١٩).. برخی برآنند که کلمۀ بالیکسر صورت تغییر شکل یافتۀ این نام است (همانجا؛ IA,II/ ٢٧٦؛ «دائرةالمعارف دیانت»، V/ ١٣). مردم محلی عقیده دارند که بالیکسیر همان «بالی‌کثیر» و به معنی «دارای عسل بسیار» است (YA، همانجا).

پیشینۀ تاریخی

این منطقه از سدۀ ٦ق‌م محل اسکان اقوام مختلف بوده است. در طول تاریخ شاهان لیدی، ایران (پارس)، مقدونیه و همچنین امپراتوران روم و بیزانس بر این منطقه حکومت کرده‌اند (همان، ١٢٣٣، II/ ١١١٩ff). پس از فتح ملازگرد سپاهیان سلجوقی تا سواحل آناتولی پیش رفتند و ناحیۀ بالیکسیر را نیز تصرف کردند (شاو، ١/ ٣٦؛ «دائرةالمعارف دیانت»، همانجا). با وقوع جنگهای صلیبی این مناطق از جمله بالیکسیر از سوی امپراتوری روم بازپس گرفته شد (رانسمیان، ٣/ ٢١؛ YA, II/ ١٢٠). ٢٠٠سال بعد در نیمۀ اول سدۀ ٧ق/ ١٣م زمانی که دولت سلجوقیانِ آناتولی رو به انقراض نهاد، دو نفر از فرماندهان نظامی آن قلم‌بیک و قره‌سی‌بیک (قره‌عیسى) از سلسلۀ دانشمندیان آناتولی غربی را فتح کردند و در این منطقه امیرنشین قره‌سی اوغللری را بنا نهاده، بالیکسیر را مقرّ حکومت خود قرار دادند (اوزتونا، II/ ٢٥-٢٦؛ اوزون‌چارشیلی، ٩٦؛ سومر، ١٦٢؛ شاو، همانجا؛ سویم، ٢٦٢). امیرنشین قره‌سی بیش از ٤٢سال دوام نیاورد و نخستین امیرنشین ترکمن آناتولی بود که بدون جنگ و خونریزی به تصرف اورخان غازی، سلطان عثمانی درآمد (اوزتونا، II/ ٢٥-٢٦, ٢٦٨). در توابع عثمانی روایات متفاوتی در این باره وجود دارد (اوزون چارشیلی،٩٦-١٠٣؛ نیز ﻧﻜ : کمال پاشازاده، ٢/ ٧٨، ٨٨؛ عاشق پاشازاده، ٤٣-٤٥؛ لطفی پاشا، ٢٧-٢٨؛ سعدالدین، ١/ ٤٧-٥١). امیرنشین قره‌سی پس از الحاق به حکومت عثمانی، بجز منطقۀ چناق قلعه، ٥ قرن به عنوان یک سنجاق (ﻧﻜ : اولیا چلبی، ١/ ١٩٦؛ ییلدیز، XII/ ٣١٤) تابع ایالت آناتولی شد و در این مدت مرکز آن بالیکسیر، و نامش همچنان قره‌سی بود. سنجاق قره‌سی در ١٣٤٢ق/ ١٩٢٣م به ولایت (استان) قره‌سی تبدیل شد و چندی بعد نامش به استان بالیکسیر تغییر یافت (اوزون چارشیلی، ١٠٢؛ سویم، ٢٦٥-٢٦٦).

استان بالیکسیر

این استان در°٣٩ و ´٤ تا °٤٠ و ´٤٠ عرض جغرافیایی و °٢٦ و´ ٢ تا °٢٣ و ´٢ طول جغرافیایی در آناتولی غربی، بخش جنوبی حوضۀ مرمره واقع شده، و از شمال به دریای مرمره، از غرب به دریای اژه و چنان قلعه، از جنوب به استان ازمیر و مانیسا، از جنوب شرقی به استان کوتاهیه، و از شرق به استان بورصه (بورسا) محدود است. جزایر مرمره، تورک اِلی و پاشالیمانی در دریای مرمره و جزیرۀ علی بِی در دریای اژه داخل محدودۀ آن قرار دارند. مساحت استان ٤٥٦‘١٤ کمـ ٢ (قس: «دائرةالمعارف دیانت»، V/ ١٤) است که ٢٪ کل مساحت ترکیه را در برمی‌گیرد (YA, II/ ١١٠٣).
استان بالیکسیر غیر از شهرستان مرکزی به ١٨ شهرستان به نامهای آیوالیک، بالیا، یا ندیرما، بی‌قادیچ، برهانیه، دورسون‌بِی، اِدرِمیت، اِردِک، گونِن، هاوران، ایوریندی، کِسپوت، مانیاس، گومِچ، مرمره، ساواش‌تپه، سیندیرقی و سوسورلوک، و ٤٧ بخش تقسیم شده است و ٩٣٣ روستا نیز در داخل محدودۀ آن واقع است («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا؛ قس: YA, II/ ١١٠٢). طبق سرشماری عمومی سال ١٩٩٠م/ ١٣٦٩ش جمعیت استان بالیکسیر ٣١٤‘٩٧٣ نفر بود که ٧٥٨‘٤٦٨ نفر در شهرستانها و ٥٥٦‘٥٠٤ نفر در قصبات و روستاها زندگی می‌کردند («آمار...»، ٢٥).

چهرۀ طبیعی

سطح استان بالیکسیر از کوههای کم‌ارتفاع و اراضی جلگه‌ای تشکیل گردیده است. از میان کوههای آن می‌توان به کوه قازداغی که در درون باستان آیدا نامیده می‌شد، کوه قاپی‌داغی و رشته کوههای مادرا اشاره کرد (YA, II/ ١١٠٣-١١٠٤). مهم‌ترین منبع آبی استان، رود سوسورلوک است که بخش اعظم استان نیز در حوضۀ این رود قرار دارد (IA, II/ ٢٧٧). سایر رودها عبارتند از هاوران، گونن و قوجاچای، بزرگ‌ترین دریاچۀ این استان، مانیاس نام دارد. مساحت آن ١٦٦ کمـ ٢ و به پارک‌ملی پرندگان معروف است («دائرةالمعارف جدید...»، YA, II/ ١١٠٣, ١١٠٥, ١١٠٨;
I/ ٣٠٤).
استان بالیکسیر دارای معادن غنی آهن، سرب، منگنز، جیوه، لینییت، مرمر و همچنین آبهای معدنی و طبی است (همانجاها). آب و هوای مناطق ساحلی آن مدیترانه‌ای، و مناطق مرکزی برّی است (YA, II/ ١١١٢). با توجه به تنوع شرایط اقلیمی، این استان دارای پوشش گیاهی متفاوت است. ٣٠٪ از سطح آن را جنگلها پوشاند‌ه‌اند (همان، II/ ١١١٣؛ «دائرةالمعارف جدید»، I/ ٣٠٥). منبع اصلی درآمد مردم کشاورزی است. محصولات کشاورزی آن گندم، جو، حبوبات، چغندرقند، توتون و زیتون است. باغداری و دامداری هم در این استان رواج دارد (میدان‌لاروس، II/ ١٠٨؛ «دائرةالمعارف جدید»، همانجا).

شهر بالیکسیر

این شهر مرکز اداری استان بالیکسیر و یکی از شهرهای مهم آناتولی غربی و منطقۀ مرمرۀ جنوبی به شمار می‌رود («دائرةالمعارف دیانت»، V/ ١٢؛ میدان لاروس، II/ ١٠٦). شهر بر دامنۀ مشرف به جلگۀ بالیکسیردر ساحل شرقی رود سوسورلوک واقع شده، و ارتفاع آن از سطح دریا ١٣٠متر است (سامی، ١/ ١٢١٩؛ «دائرةالمعارف دیانت» همانجا). منطقه‌ای که شهر در آن بنا شده است، در درون باستان میسیا نامیده می‌شد (I/ ٩٩٣، EI٢؛ لین‌پول، ٢/ ٣٣٢). ابن بطوطه که در ٧٣٣ق/ ١٣٣٣م از بالیکسیر دیدن کرده، آن را شهری آباد وصف کرده است (ص ٣٢١).
بالیکسیر بعد از جنگهای جهانی اول در ١٩١٩م از طرف قوای یونان اشغال شد. کنگره‌هایی که در این شهر در دوران اشغال تشکیل شد، کمک زیادی به پیروزی ترکها در جنگ استقلال و رهایی از اشغال کرد. این شهر در ١٩٢٢م/ ١٣٠١ش آزاد شد («دائرةالمعارف ترک»، YA, II/ ١١٢٠;
V/ ١٣٧؛ «دائرةالمعارف جدید»، I/ ٣٠٦). طبق سرشماری عمومی ١٩٩٠م، جمعیت این شهر ٥٨٩‘١٧٠ نفر بوده است («آمار»، ٢٥).
در بالیکسیر مدرسه‌ها و مساجد بسیاری از دوران عثمانی باقی مانده است. معروف‌ترین مدرسه‌ها، مدرسۀ علی شعوری و مدرسۀ مولاناست. قدیم‌ترین مسجد این شهر جامع ییلدیریم است که به اسکی جامع شهرت دارد و مسجد جامع زغنوس پاشا هم بزرگ‌ترین مسجد تاریخی این شهر است («دائرةالمعارف دیانت»، V/ ١٤؛ عاشق پاشازاده، ١٩١).

مآخذ

ابن بطوطه، رحلة، به کوشش طلا حرب، بیروت، ١٤٠٧ق؛
اولیا چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٤ق؛
رانسیمان، استیون، تاریخ جنگهای صلیبی، ترجمۀ منوچهر کاشف، تهران، ١٣٥٨ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس‌الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛
سعدالدین، محمد، تاج‌التواریخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛
شاو.ا. ج. و ا. ک. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
عاشق‌پاشازاده، درویش احمد، استانبول، ١٣٣٢ق؛
کمال پاشازاده، احمد، تواریخ آل‌عثمان، به کوشش شرف‌الدین توران، آنکارا، ١٩٨٣م؛
لطفی‌پاشا، تواریخ آل عثمان، استانبول، ١٣٤١ق؛
لین پول، استنلی و دیگران، تاریخ دولتهای اسلامی و خاندانهای حکومتگر، ترجمۀ صادق سجادی، تهران، ١٣٧٠ش، نیز:

Census of Poblation ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
EI٢;
IA;
Meydan- larousse, Istanbul, ١٩٨٧;
Öztuna, Y., Büyük Türkiye Tarihi, Istanbul, ١٩٨٣;
Sevim, A., And Y. Yücel. Türkiye tarihi, Ankara, ١٩٨٩;
Sumer, F., Oğuzlar, Ankara, ١٩٥٦;
Türk Ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧;
Türkiye diyanet vakf ı İslam anisklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Uzunçarṣili, İ. H., Anadolu beylikleri, Ankara, ١٩٨٤;
YA;
Yeni Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥;
Yildiz. H. D., Büyük İslâm tarihi, Istanbul, ١٩٩٣.
جلال خسروشاهی