این شهرستان مشتمل بر دو بخش به نامهای مركزی و نوكنده و ٤ دهستان: انزان غربی، انزان شرقی، بنفشه تپه و لیوان، و دو شهر بندرگز و نوكنده است ( نشریه ...، ٥٢). این شهرستان كه در غرب استان گلستان واقع است، از شمال به خلیج گرگان و از غرب و جنوب به شهرستان بهشهر (در استان مازندران) و از شرق به شهرستان كرد كوی محدود است (نقشه ...). مساحت شهرستان بندرگز ٩ / ٢٣٩ كمـ ٢ است و طبق برآورد ١٣٧٧ش جمعیت این شهرستان ٤٨١‘٤٦ نفر بوده است ( آمارنامه ...، ٤٤).
شهرستان بندرگز ارتفاع چندانی ندارد و آب و هوای آن معتدل و مرطوب است. رودخانه‌های فصلی متعددی از قبیل نوكنده، جفاكنده و گز كه از كوههای البرز سرچشمه می‌گیرند، در این شهرستان جریان دارند. اساس اقتصاد آن كشاورزی، دامداری و ماهی‌گیری است. از مهم‌ترین فرآورده‌های كشاورزی این شهرستان، پنبه، گندم، جو، سویا، برنج، تره‌بار و مركبات را می‌توان نام برد ( فرهنگ ...، ٩٩، ١٠٠). كارخانه‌های متعددی همچون پنبه پاك‌كنی، برنج پاك‌كنی و روغن‌کـشی در این شهرستان وجود دارد (سعیدیان، ٣٢٨).
از اماكن تاریخی این شهرستان مرقد امام‌زاده حبیب‌الله واقع در نوكنده را می‌توان نام برد كه قدمت آن به قرن ٧ق می‌رسد و نیز امام‌زاده علیرضا واقع در روستای سرطاق است (نک‌ : صحابی‌فرد، ١٠٧-١٠٩).

شهر بندرگز

این شهر كه مركز شهرستان بندرگز است در °٥٣ و ´٥٩ طول شرقی و °٣٦ و ´٤٧ عرض شمالی (مفخم، ٧٢) با ١٥ متر ارتفاع (جعفری، ١٩٩) در كنار خلیج گرگان قرار دارد. بنابر سرشماری ١٣٧٥ش این شهر دارای ٣٤٤ ‘٣ خانوار با جمعیت ٦٦٤‘١٥ نفر بوده است ( سرشماری ...، چهل).

پیشینه تاریخی

وجود تپه‌های باستانی در این منطقه كه آثار سفالینه بسیاری از آنها به دست آمده، بیانگر آن است كه این منطقه از روزگاران كهن دارای ساكنانی بوده است (صحابی فرد، ١٠٩-١١٠). نخستین بار از «گز» در وقف‌نامه‌ای به تاریخ ٩١٩ق به عنوان قریه‌ای در بلوك انزان یاد شده است (نک‌ : از آستارا...، ٦ / ٢٦٨-٢٨٧). در دوران قاجاریه پس از انعقاد معاهده تركمان چای روسها از دولت ایران خواستند تا انبارهایی در این منطقه احداث كنند و در اختیار آنان بگذارند (نک‌ : تیموری، ٢٦٤، ٢٦٧؛ نیز نک‌ : صولت نظام، ٣٠-٣١).
در ١٢٦٧ق بر اثر آتش‌سوزی این انبارها از میان رفت و روسها دوباره در صدد ساختن تجارت‌خانه و انبار در این محل برآمدند. میرزا تقی خان امیركبیر، نخست بدان تن در نداد، اما سرانجام با اصرار روسها تجارت‌خانه و انبارهایی در این محل ساخته شد (تیموری، ٢٦٧- ٢٦٨). به این ترتیب روسیه تزاری در همان سال با احداث یك اسكله چوبی فعالیتهای بندری و كشتی‌رانی گسترده‌تری را نسبت به گذشته آغاز كرد (نک‌ : صحابی‌فرد، ٣٠-٣١). با آغاز كشتی‌رانی در بندرگز توسط روسها، به تدریج بر جمعیت منطقه افزوده شد و به دنبال آن كاروان‌سرایی بزرگ و چند دكان كه در دست اتباع ارمنی دولت روسیه بود، ساخته شد و با به وجود آمدن این اماكن در حقیقت سنگ بنای شهر بندرگز گذارده شد كه در آن هنگام هنوز كناره نامیده می‌شد (همو، ٣٠، ٣٤). كالاهای اروپایی به ویژه كالاهای روسی از جمله وسایل خرازی، پارچه، آرد، قند و شكر كه به بازارهای خراسان، افغانستان و آسیای مركزی صادر می‌شد، توسط این بندر بود (نک‌ : صولت نظام، همانجا؛ اعتمادالسلطنه، ١ / ٣٥١؛ اورسل، ٣٣٤).همچنین از این بندر محصولاتی چون پنبه، روناس، سبزی، خشكبار، پوست، پشم و برنج به روسیه صادر می‌شده است (نک‌ : صولت نظام، همانجا؛ ملگونف، ١٣٤؛ لاوت، ٢٥٨).
بندرگز در دورۀ قاجار شهری محقر با كوچه‌های گل‌آلود و تنگ و خانه‌هایی چوبی با پوشش بوریا كه بر پایه‌هایی بر روی آب بود، وصف شده است و اهالی آن را روسها، ارمنیها و تركمنها تشكیل می‌دادند (اورسل، ٣٣٣). عایدات اهالی این شهر از طریق حمل و نقل و حق‌العبور كالاهایی كه به این بندر می‌آمد، حاصل می‌شد (همو، ٣٣٤). از موانع مهم توسعه این بندر در دورۀ قاجار، كمی عمق سواحل آن كه مانع از كناره‌گیری كشتیهای بزرگ می‌شد و همچنین عدم كفایت سرمایه تجار روس و ناتوانی كالاهای روسی در رقابت با كالاهای انگلیسی بود (نک‌ : مكنزی، ١٤٨-١٥٠).
در ١٣٢٠ق / ١٩٠٢م ساختمان گمرك بندرگز با طرح و نظارت كامل مهندسان بلژیكی ساخته شد كه امروزه از قدیم‌ترین بناهای بندرگز به شمار می‌رود. همچنین در ١٣٣٦ق / ١٩١٨م كارخانۀ برق حرارتی كه از نخستین كارخانه‌های برق در مازندران به شمار می‌رود، در این شهر تأسیس گردید (نک‌ : صحابی‌فرد، ١١٥، ١١٧). در ١٣٠٦ش عملیات ساختمان ایستگاه راه‌آهن بندرگز آغاز شد و پس از مدتی به اتمام رسید و این بندر در مسیر راه‌آهن سراسری قرار گرفت (همو، ١١٩). با تأسیس بندر تركمن در ١٣٠٦ش بندرگز اهمیت خود را از دست داد (بریمانی، ٥٣).

مآخذ

آمارنامۀ استان گلستان (١٣٧٧ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان گلستان، تهران، ١٣٧٨ش؛
از آستارا تا استارباد، به كوشش مسیح ذبیحی و منوچهر ستوده، تهران، ١٣٥٤ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
اورسل، ارنست، سفرنامه، ترجمۀ علی اصغر سعیدی، تهران، ١٣٥٣ش؛
بریمانی، احمد، دریای مازندران، تهران، ١٣٥٥ش؛
تیموری، ابراهیم، عصر بی‌خبری، تهران، ١٣٦٣ش؛
جعفری، عباس، دائرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان كردكوی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سعیدیان عبدالحسین، دائرةالمعارف سرزمین و مردم ایران، تهران، ١٣٦٠ش؛
صحابی‌فرد سنگسری، فرهاد، جغرافیای تاریخی شهر بندرگز، تهران، ١٣٧٢ش؛
صولت نظام، محمدعلی، «نخبۀ سیفیه»، استرابادنامه، به كوشش مسیح ذبیحی و دیگران، تهران ١٣٤٨ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج ٢٨؛
لاوت، ب .، «سفرنامه»، استرابادنامه، به كوشش مسیح ذبیحی و دیگران، تهران، ١٣٤٨ش؛
مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛
مكنزی، چ. ف .، سفرنامۀ شمال، ترجمۀ منصوره اتحادیه، تهران، ١٣٥٩ش؛
ملگونف، گ .، «سفرنامۀ نواحی شمال ایران»، ترجمۀ پطرس، سفرنامۀ ایران و روسیه، به كوشش محمد گلبن و فرامرز طالبی، تهران، ١٣٦٣ش؛
نشریۀ دفتر تقسیمات كشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت كشو، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛
تقشۀ تقسیمات كشوری، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٧ش.

بهمن توكلی