جَزايِرِ بَحْرِ سِفيد، ايالت و ولايتي در تقسيمات کشوري دولت عثماني از سدۀ ١٠ تا ١٤ق / ١٦-٢٠م. اين ايالت در منابع اروپايي، آرکي پلاگو يا آرکي پل (هامر پورگشتال، III / ١٩٢-١٩٥؛ EI٢, II / ٥٢١)، و در مآخذ عثماني و تقسيمات کشوري اين دولت، ايالت کاپيتان پاشا (قپودان پاشا ايالتي) و همچنين ايالت جزاير مندرج است (اوزون چارشيلي، «مرکز ... »، ٤٢٠؛ پاکالين، II / ١٨٦). از آنجا که اين ايالت جزاير شرقي درياي اژه و نيز برخي از جزاير و سواحل درياي مديترانه (به ترکي: آق دنيز = درياي سفيد) را دربر داشته، آن را جزاير بحر سفيد خوانده‌اند (IA, III / ١٥٩, VI / ٢٠٨).

پيشينۀ تاريخي

چون پهنۀ اين ايالت از جزاير و سنجاقهاي (شهرستانهاي) ناهمگون تشکيل شده است، سابقۀ تاريخي آن نيز گونه‌گون است؛ اما جزاير اصلي آن که در درياي اژه واقع‌اند، به عنوان يک واحد جغرافيايي، از تاريخي مشترک برخوردارند. در سده‌هاي قبل از ميلاد اقوام دوريان، ائوليان و يونيان در آنجا ساکن بودند و حکومت داشتند. بعدها به ترتيب يونانيان، ايرانيان (پارسها)، روميان، بيزانسيها، ونيزيها و جنواييها بر آن جزاير فرمان راندند و سرانجام از سدۀ ١٠ق / ١٦م به تدريج به تصرف عثمانيان درآمد (سامي، ٣ / ١٧٩٤-١٧٩٥).
جزاير درياي اژه، به سبب موقعيت جغرافيايي ويژه، پناهگاه دزدان دريايي و فراريان از پيگرد دولتهاي اطراف بود. در جنگ دريايي عثمانيها با ونيزيها بر سر جزيرۀ کرت در ١٠٥٥ق / ١٦٤٥م (براي آگاهي بيشتر، نک‌ : دانشمند،III / ٣٩٣-٣٩٤؛ اوزون ـ چارشيلي، «تاريخ ... »، III(٢) / ١٤٢-١٤٣) که نزديک به ٢٥ سال يعني تا ١٦٦٩م به طول انجاميد (همان، III(٢) / ١٤٥؛ دانشمند، III / ٤٣٩)، اين جزاير به عنوان پايگاهي مهم مورد استفاده بودند («دائرةالمعارف ديانت»، VII / ٥٠٠). در سده‌هاي ١٨-١٩م در اين جزاير، لنگرگاهها و کارگاههاي تعمير کشتي وجود داشت و از آنها به عنوان پايگاه و توقفگاه جهت تأمين آذوقه استفاده مي‌شد (همـان، VII / ٥٠١). ساکنـان ايـن جزايـر در دورۀ عثمانـي ــ که بيشتر مسيحي (بايور، II(٤) / ٣١) و از آزادي مذهبي برخوردار بودند ــ به تجارت و بازرگاني و کشاورزي اشتغال داشتند («دائرةالمعارف ديانت»، همانجا؛ سامي، ٣ / ١٧٩٤).

اين ايالت که در دوران سلطنت سلطان سليمان قانوني، در سدۀ ١٠ق / ١٦م و زمان صدارت لطفي پاشا تشکيل شد (پاکالين، I / ٤٣٠؛ IA,VI / ٢٠٧)، تا فروپاشي و تجزيۀ امپراتوري در نخستين سالهاي سدۀ ١٤ق / ٢٠م، با فراز و فرودهاي اقتدار دولت عثماني، پيوسته در دگرگوني و افزايش و کاهش بوده است. نخستين سنجاقهاي تابع ايالت شامل جزاير ايريبوز، اينه بختي، ميديلّي، سقاجيک، قوجه ايلي، رودُس، ساقز، نقشه و مهديه با مرکزيت گليبولي بود (پاکالين، I / ٤٣٠, II / ١٨٧). پس از آنکه دريانورد معروف ترک از اهالي جزيرۀ ميديلي، به نام خضر رئيس که مسلمانان او را خيرالدين بارباروس (ه‌ م)، و اروپاييان بارباروس ريش قرمز مي‌خوانند (هامر پورگشتال، III / ١٦٤؛ شاو، ١ / ١٧٦)، ناوگان خود را در درياي مديترانه تقويت کرد و به خدمت سلطان سليمان درآمد (هامر پورگشتال، III / ١٦٧-١٦٨؛ دانشمند، II / ١٦٠-١٦٢)، محدودۀ اين ايالت نيز تغيير يافت. بارباروس به درياسالاري برگزيده شد (همو، II / ١٦٢) و ايالت الجزاير که وي صاحب (هامر پورگشتال، III / ١٦٥) و يا سلطان (اوزون چارشيلي، «مرکز»، ٤٢٠؛ شاو، ١ / ١٧٧) آن بود، به محدودۀ جزاير بحر سفيد افزوده شد و از اين زمان به بعد آنجا را که تيول درياسالاران عثماني بود، ايالت جزاير، ايالت قپودان پاشا و ايالت دريابيگلري مي‌خواندند (اوزون چارشيلي، پاکالين، همانجاها).
در دوران درياسالاري بارباروس بسياري از جزاير درياي اژه به تصرف عثمانيان درآمد و محدودۀ ايالت جزاير روز به روز افزون‌تر شد، چنان‌که در اوج اقتدار دولت عثماني در سده‌هاي ١٠-١١ق / ١٦-١٧م، از خليج اسکندرون در شرق مديترانه تا جزاير درياي اژه و برخي ايالات شمال افريقا مانند الجزاير را دربر مي‌گرفت (IA, VI / ٢٠٨). به نوشتۀ سامي (٣ / ١٧٩٤-١٧٩٥) اين ايالت ٢٤ جزيره را دربر مي‌گرفت و البته برخي از آنها غيرمسکون بود. مرکز اين ايالت به تناوب جزيره‌هاي رودس و گامالي و ساقز و گليبولي بوده است (همانجا؛ جواد، ٢٨٦-٢٨٩). با افول قدرت دولت عثماني از سدۀ ١٢ق / ١٨م به بعد، حدود اين ايالت نيز تغيير يافت و امنيت و آرامش جزاير آن، گاه از جانب شورشيان محلي که از تسلط عثماني ناراضي بودند و يا برخي قدرتهاي ديگر مانند ونيزيها که در مديترانه نفوذ داشتند، بر هم زده مي‌شد (IA، همانجا).
بعد از تصويب قانون ولايات در ١٢٨١ق / ١٨٦٤م (شاو، II / ١٧٨)، الجزاير در شمال افريقا را جزاير غرب يا مغرب ناميدند و به اين ترتيب از ايالت قپودان پاشا مجزا شد و نواحي باقي‌مانده را، ايالت جزاير بحر سفيد خواندند. اين ايالت در سدۀ ١٣ق / ١٩م، داراي ٢٧ سنجاق بود که دو سنجاق در روم ايلي (بخش اروپايي قلمرو عثماني)، ٣ سنجاق در آناتولي، و بقيه در درياي اژه واقع بودند («دائرةالمعارف ترک»، X / ٣٣٢). در اوايل سدۀ ١٤ق / ٢٠م در جنگ بين عثماني و ايتاليا، بر سر طرابلس غرب و بنغاري در ١٣٢٩ق / ١٩١١م، جزيرۀ رودس و ١٢ جزيره از ملحقات آن به تصرف دولت ايتاليا درآمد (دانشمند، IV / ٣٨٦؛ شاو، II / ٢٨٩-٢٩٠؛ بلن، I / ٣٠٢-٣٠٧). پس از آن در جنگهاي بالکان (١٣٣٠-١٣٣١ق / ١٩١٢-١٩١٣م) که طي آن دولت عثماني ٨٣٪ از اراضي و ٦٩٪ از جمعيت خود را در بخش اروپايي، از دست داد (شاو، II / ٢٩٧-٢٩٨؛ نيز نک‌ : ه‌ د، بالکان، جنگها)، جزاير باقي‌مانده را نيز يونان تصرف کرد (بلن، I / ٣٢٠).
بعد از جنگ جهاني اول و سپس طبق مفاد عهدنامۀ لوزان منعقدشده در ١٣٤٢ق / ١٩٢٣م، جزاير اژه که در دست عثماني مانده بود و اکثر جمعيت آن يوناني بودند، به تملک يونان درآمد و فقط دو جزيرۀ ايمبروز و بوزجا آدا در مدخل آبراه داردانل در مالکيت ترکيه باقي ماند که اکنون نيز جزو قلمرو اين کشور است (شاو، II / ٣٦٥-٣٦٧؛ بلن، همانجا). در پايان جنگ جهانـي دوم، جزايري کـه تحت حاکميت ايتاليـا درآمده بود، نيـز بـه دولت يونان واگذار شد (EI٢, II / ٥٢٢). بدين‌سان، ايالت جـزاير بحر سفيد پس از نزديک به ٣٠٠ سال، از هم فرو پاشيـد و تجـزيه شد (براي اسامي يونانـي جـزاير، نک‌ : سامـي،‌همانجا).

مآخذ

جواد، علي، ممالک عثمانيه نک تاريخ و جغرافيا لغاتي، استانبول، ١٣١٣ق؛
سامي، شمس‌الدين، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
شاو، ا. ج. و ا. ک. شاو، تاريخ امپراتوري عثماني و ترکيۀ جديد، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
نيز:

Bayur, Y. H., Türk inkilabı tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
Belen, F., «Balkan savaŞları», ٢٠ Yüzyıl tarihi, Istanbul, ١٩٧٠;
Dâniṣmend, İ. H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٧١-١٩٧٢;
EI^٢;
Hammer-Purgeṣtall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٨;
IA;
Pakalın, M. Z., Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٧١;
Shaw, S. J., History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge, ١٩٧٧;
Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٨;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٣;
Uzunçarṣılı, İ. H., Osmanlı devletinin merkez ve bahriye teŞkilâtı, Ankara, ١٩٨٤;
id, Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٩٥.

علي اکبر ديانت