اَیاسُلوق، یا ایاسلوغ، ایاثلوغ، ایاسلیغ، و در منابع لاتینی قرون وسطى، آلتولوگو (تصحیف هاگیوس ثئولوگوس، عنوان یونانی یوحنای حواری، مؤلف یكی از اناجیل كه در آنجا زندگی كرده، و مرده است)، شهری خرد بر ساحل غربی آناتولی و مركز ناحیۀ آكین جیلر از ولایت ازمیر (EI٢؛ EI١؛ «كتاب ... »، ٥١). این شهر در °٣٧ و ´٥٥ عرض شمالی و °٢٧ و ´٢٠ طول شرقی، بر جای افسوس كهن، در فاصلۀ ٩ كیلومتری دریای اژه، و در كیلومتر ٧٧ راه آهن ازمیر به آیدین واقع شده است IA)؛ سامی، ٥٠٦؛ خوری، ١/ ٥٢). با آنک‌ه از ١٣٣٢ ق/ ١٩١٤ م به نام سِلچوق یا آكین جیلر نامیده می‌شود، هنوز نام كهن آن، ایاسلوق كه از قرون وسطى بازمانده، فراموش نشده است. در پایان سدۀ ١٩ م شمار ساكنان آن ٧٩٣‘٢ تن و در ١٩٩٠ م، ٣٧٧‘١٩ تن بوده است («دایرةالمعارف ... »، IV/ ٢٢٧).
بندر افسوس كه بعدها ایاسلوق جای آن را گرفت (لسترنج، ١٦٤) و در نزد جغرافیانویسان مسلمان به نام اُفسوس یا اَبسُس خوانده می‌شد (یاقوت، ١/ ٩١، ٣٣٠)، روزگاری در دست ایران بود و راه بزرگ شاهی در عصر هخامنشی به آن منتهی می‌گردید (هرودت، ٣١٢). بعدها این شهر از نخستین مراكز مسیحیت بوده است. گوتها در ٢٦٢ م شهر و كلیسای آن را ویران ساختند. در ٤٣١ م شورای عالی كلیساها در این شهر به مریم عنوان «مادر خدا» داد. چندی بعد طبق روایات، اصحاب كهف در غاری نزدیك این شهر از خواب ٣٠٠ ساله برخاستند (مسعودی، مروج ... ، ١/ ٣٥٧، التنبیه ... ، ١٢٧).
در اوایل قرون وسطى افسوس دیگر بندری مهم نبود و به نشیب افول افتاده بود؛ ولی بار دیگر در زمان حكومت بیزانس اهمیت خود را باز یافت و به صورت شهری آباد درآمد.
مسلمانان نخستین بار در ٣٦ ق/ ٦٥٦ م بر افسوس دست یافتند. بار دیگر در ١٨٢ ق/ ٧٩٨ م (در روزگار هارون الرشید) عبدالرحمان بن عبدالملك بن صالح در یك غزای تابستانی به افسوس رسید (ابن اثیر، ٦/ ١٦١). ولی سلطۀ مسلمانان در هر دو بار بر این شهر كوتاه بود. تركان سلجوقی نیز پس از پیروزی الب ارسلان (٤٦٣ ق/ ١٠٧١م) در ملازگرد (همو، ١٠/ ٤٦٣) چندی آنجا را در دست داشتند، اما دیری نپایید كه صلیبیان در ٤٩٠ ق/ ١٠٩٧م این شهر بندری را از دست آنان بیرون آوردند (رانسیمان، ١/ ٢٤٣-٢٤٦). هنگامی كه مغولان بر آناتولی چیره گشتند و دولت سلجوقیان روم روی به افول نهاد، افسوس (ایاسلوق) به تصرف بنی آیدین (٧٠٠- ٨٢٨ق/ ١٣٠١-١٤٢٥ م) درآمد (لاموش، ١٥؛ زامباور، ٢١٨؛ سلیمان، ٢/ ٣٩٦). ابن بطوطه در ٧٣٣ ق/ ١٣٣٣ م این شهر را دیده، و آن را وصف كرده است (ص ٢٩٣، ٣٠٣-٣٠٤؛ نیز نک‌ : لسترنج، ١٦٤).
در این روزگاران، نزدیك به شهر قدیمی كه از دریا دور افتاده بود، شهری دیگر در كنار ساحل ساختند و همان نام آلتولوگو بر آن نهادند. این شهر اقامتگاه ایتالیاییهایی بوده كه به علل سیاسی به این ناحیه كوچ كرده بودند. این مهاجران با وجود مسیحی بودن، متفق تركان بودند و امیر خضربیك با جمهوریهای ایتالیا در ارتباط بود و ونیز و جنوا در ایاسلوق كنسولگری داشتند (EI٢).
در ٧٩٤ ق/ ١٣٩٢ م وقتی بایزید یكم (ییلدرم) بر بنی آیدین چیره شد، ایاسلوق نخستین بار تابع حكومت عثمانی گردید. امیر تیمور در ٨٠٥ ق/ ١٤٠٢م پس از پیروزی بر بایزید، خانهای ترك را در این شهر به حضور پذیرفت (نظام الدین، ٢٦٥- ٢٦٩) و حكومت ازمیر و توابع آن، از آن میان ایاسلوق را به موسى بیك از بنی آیدین سپرد. كمی پس از این، بار دیگر این شهر توسط چلبی محمد یكم (حك‌ ٨٠٥-٨٢٤ ق/ ١٤٠٢-١٤٢١ م) به تصرف عثمانیها درآمد. پسر او مراد دوم (حك‌ ٨٢٤-٨٥٥ق/ ١٤٢١-١٤٥١م) هنگامی كه به دعوت امرای محلی به ایاسلوق رفت، فرمان داد تا به ترمیم خرابیهای شهر بپردازند. از آن هنگام ایاسلوق یكی از شهرستانهای سنجاق آیدین (ایالت آناتولی و بعدها ولایت آیدین) به شمار می‌آمد. با اهمیت یافتن تدریجی ازمیر، ایاسلوق اندك اندك رو به ویرانی نهاد و به دهكده‌ای رها شده بدل گشت. در نیمۀ دوم سدۀ ١١ ق/ ١٧ م هنگامی كه اولیاچلبی از این ناحیه می‌گذشته است، از ایاسلوق و ویرانه‌های اِفِس كه در فاصلۀ نیم ساعتی این شهر قرار دارد، دیدن كرده، می‌نویسد: در داخل قلعه‌ای كه برفراز تپۀ ایاسلوق است، ٢٠ خانه و بیرون از قلعه حدود ١٠٠ خانه پوشیده از خاك دیده می‌شود. مسجد بزرگی نیز هست كه نوشتۀ روی آن حكایت می‌كند كه آن را عیسى بیك از فرزندان آیدین ساخته بوده است (نک‌ : IA). گزارش سیاحانی كه در اوایل قرن ١٣ ق/ ١٩ م از این شهر دیدن كرده‌اند، حاكی از ویرانی آن در قرون بعد است.
ایاسلوق اكنون آبادیی بزرگ‌تر از یك دهكده است. پس از احداث راه آهن ازمیر ـ آیدین اندك دگرگونیهایی در آن پدید آمده است. در دامنۀ تپه و نزدیك به ایستگاه راه آهن خانه‌هایی چند ساخته شده است و در مزارع پیرامون آن، درختان انجیر، حبوبات، پنبه و توتون كشت می‌شود.
برخی از آثار برجای مانده در ایاسلوق اینهاست: ویرانه‌های افسوس كهن، بازمانده‌های كلیسای یوحنای مقدس و مسجد باشكوه آیدین اوغلی عیسى بیك (حك‌ ٧٤٩-٧٩٢ق/ ١٣٤٨-١٣٩٠م) كه در اواخر سدۀ ٨ق/ ١٤م به سبك جامع اموی دمشق بنا گردیده است. در دامنۀ تپۀ پَنایر داغی بیننده می‌تواند غاری را كه می‌گویند اصحاب كهف در آن خفته بوده‌اند، ببیند (EI٢).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن بطوطه، محمد، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ ق/ ١٩٦٤ م؛
خوری، سلیم جبرئیل و سلیم میخائیل شحاده، آثار الادهار، بیروت، ١٢٩١ق/ ١٨٧٥م؛
رانسیمان، استیون، جنگهای صلیبی، ترجمۀ منوچهر كاشف، تهران، ١٣٦٠ ش؛
زامباور، معجم الانساب، به كوشش زكی محمدحسن و حسن احمد محمود، بیروت، ١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ ق؛
سلیمان، احمد سعید، تاریخ دول الاسلامیة، قاهره، ١٩٧٢ م؛
لاموش، لئون، تاریخ تركیه، ترجمۀ سعید نفیسی، تهران، ١٣١٦ ش؛
لسترنج، گ.، سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران ١٣٦٤ش؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، بیروت، دارصعب؛
همو، مروج الذهب، بیروت، ١٣٨٥ ق/ ١٩٦٥ م؛
نظام‌الدین شامی، ظفرنامه، به كوشش محمد پناهی سمنانی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
هرودت، تواریخ، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

EI١;
EI٢;
IA;
Turkey Yearbook, Ankara, ١٩٨٣;
Türkiye dianet vakfι İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١.
هادی عالم‌زاده