اَرْشْگول‌، شهری‌ كهن‌ و جزیره‌ای‌ در شمال‌ افریقا. این‌ شهر نزدیك‌ ساحل‌ الجزایر، بر مصب‌ رود تافنا به‌ فاصلۀ دو میل‌ از دریا واقع‌ بوده‌ است‌ (ابن‌حوقل‌، ١/ ٧٨؛ یاقوت‌، ١/ ١٩٥) و آن‌ را آرشقول‌، ارسقوله‌ و ارجكوك‌ نیز نامیده‌اند (ابن‌حزم‌، ٤٨؛ ابن‌حوقل‌، یاقوت‌، همانجاها؛ بستانی). برخی‌ منابع‌ ارشگول‌ را ساحل‌ تلمسان‌ دانسته‌اند كه‌ به‌ فاصلۀ ٢٥ میلی‌ این‌ شهر واقع‌شده‌ است‌ (ابوعبید، ٧٧؛ قس‌: ابوالفدا، ١٢٣).
شهر در برابر جزیره‌ای‌ به‌ همین‌ نام‌ واقع‌ بوده‌ است‌ كه‌ بعدها به‌ تبع‌ اسپانیاییها در سدۀ ١٦م‌ به‌ تصحیف‌ رشگون‌ نامیده‌ شد (بستانی‌؛ EI١). این‌ جزیره‌ در حدود یك‌ فرسنگی‌ ساحل‌ الجزایر در◦ ٣٥ و′ ١٩ وً ٢٨ عرض‌ شمالی‌ و◦ ٣ و′ ٤٨ وً ٥٣ طول‌ غربی‌ قرار دارد. طول‌ آن‌ ٨٠٠ متر و عرض‌ آن‌ ٢٠٠ متر است‌ و قسمت‌ شمالی آن‌ ٦٠ متر بلندی‌ دارد. شیبهای‌ تند ساحلی‌ بر كنارۀ دریا و شیبهای‌ ملایم‌ در كرانۀ جنوبی‌ آن‌، حایل‌ و مانعی‌ طبیعی‌ برای‌ شهر بوده‌ است‌ (همانجا). با اینهمه‌ شهر در طول تاریخ‌ بارها غارت‌ و ویران‌ شده‌، و سپس‌ رو به‌ آبادانی‌ گذاشته‌ است‌. در ٢١٢ق‌م‌ ارشگول‌، بندرگاه‌ سیگا (صیغه‌) پایتخت‌ شاه‌ سیفاكس‌ به‌شمار می‌رفته‌ است كه‌ وی‌ در پی‌ جنگی‌ آن‌ را تصرف‌ كرد و جزء مستملكات‌ خویش‌ قرار داد (بستانی‌؛ جیلالی‌، ١/ ٥٥).
در آغاز سدۀ ٤ق‌/ ١٠م‌ نخستین‌بار از ارشگول‌ به‌عنوان‌ شهری‌ اسلامی‌ یاد شده‌ است‌ (ابن‌ حوقل‌، همانجا). از نخستین‌ حكمرانان‌ اسلامی‌ ارشگول‌ می‌توان‌ از عیسی‌ بن‌ محمد بن‌ سلیمان‌ ادریسی‌ (د ٢٩٥ق‌) نام برد. پس‌ از وی‌ ادریس‌ بن‌ ابراهیم‌ بن‌ عیسی‌ حاكم‌ آن‌ شهر شد كه‌ بعدها در ٣٢٣ق‌ توسط ابوعبدالله‌ شیعی‌ به‌ سبب‌ تمایل‌ به‌ عبدالرحمان‌ ناصر خلیفۀ اموی‌ اندلس‌ محبوس‌ شد (ابن‌ حزم‌، همانجا؛ ابن‌خلدون‌، ٤(١)/ ٣٥، ٤(٢)/ ٣٠٦؛ ابوعبید، ٧٨). در ٣٢٠ق‌/ ٩٣٢م‌ موسی‌ بن‌ ابی‌العافیه‌ در حمله‌ بر ادریسیان‌ به‌ ارشگول‌ تاخت‌ و امیر ابوالعیش‌ حسن‌ بن‌ عیسی‌ آن‌ را دژ خود قرار داد. ابن‌ابی‌العافیه‌ (ه‌ م‌) با وجود یاری‌ گرفتن‌ از عبدالرحمان‌ بن‌ محمد خلیفۀ اموی‌ اندلس‌ و محاصرۀ جزیره‌ با ناوگان‌ جنگی‌، نتیجه‌ای‌ نگرفت‌ و به‌ المریه‌ بازگشت‌، اما بار دیگر در ٣٣٨ق فرزند وی‌، بوری‌، به ارشگول حمله كرد و ابوالعیش‌ را كه‌ به‌ آنجا پناه‌ برده‌ بود، اسیر كرد و نزد خلیفۀ اندلس‌ فرستاد. در پی‌ این‌ حمله‌ حكومت ادریسیان‌ از ارشگول‌ برچیده‌ شد و شهر و جزیره‌ به‌ غارت‌ رفت‌ و بسیاری‌ از مردم‌ آن‌ به‌ اندلس‌ منتقل‌ شدند (همانجا؛ بستانی‌؛ قس‌: ابن‌خلدون‌، ٤(١)/ ٣٥، ٦(٢)/ ٢٧٧؛ جیلالی‌، ١/ ١٨٩).
ابن‌حوقل‌ (همانجا) ارشگول‌ را شهری‌ آباد و آرام‌ با دشتی‌ سرسبز، دارای‌ بندرگاهی‌ در جزیرۀ آن‌ دانسته‌، و افزوده‌ است‌ كه‌ شهر آبگیرهای‌ متعدد برای‌ پهلو گرفتن‌ كشتیها، و چاههای‌ آب‌ فراوان‌ داشته‌ است‌. از آنجا كه‌ سفر ابن‌ حوقل‌ به‌ شمال‌ افریقا در سالهای‌ ٣٣٦-٣٤٠ق‌/ ٩٤٧ -٩٥١م‌ صورت‌ گرفته‌، می‌توان‌ گفت‌ كه‌ شهر ارشگول‌ پیش‌ از حملۀ امویان‌ و چیرگی‌ ایشان‌ بر فاطمیان‌ در ٣٣٨ق‌ آباد بوده‌ است‌ (نك‌ : ه‌ د، ابن‌حوقل‌). یك‌ سده‌ پس‌ از وی‌ ابوعبید بكری‌ دربارۀ مشخصات‌ جغرافیایی‌ و تاریخ‌ سیاسی‌ - اجتماعی‌ ارشگول‌ توضیحات‌ دقیقی‌ داده‌ است‌ (ص‌ ٧٧). به‌ گفتۀ وی‌ ارشگول‌ بر كنارۀ رود تافنا واقع‌ بوده‌ است‌. كشتیهای‌ كوچك‌ تجاری‌ از طریق‌ رود تافنا از دریا با شهر ارتباط می‌یافتند. دور شهر بارویی‌ به‌ ضخامت‌ ٨ وجب‌ و چند دروازه‌ در جهات‌ شرق‌ و غرب‌ و جنوب‌ وجود داشته‌ است‌. شهر دارای‌ مسجد جامعی‌ با صحنهای پوشیده‌ از سنگ‌ و صومعه‌ای‌ با بنایی‌ محكم‌ و دو حمام‌ بوده‌ كه‌ قدمت‌ یكی‌ از آن‌ دو به‌ پیش‌ از دوران‌ اسلامی‌ می‌رسیده‌ است‌. همچنین‌ محل‌ نگاهداری‌ گوسفندان‌ نیز در قسمت‌ جنوبی‌ شهر بوده‌ است‌. نیز ابوعبید (ص‌ ٧٨) شهر را محل‌ اقامت‌ بازرگانان‌ می‌داند و در وصفهای‌ خود مقیاسها و واحد پول‌ رایج‌ و اجزای‌ آن را نام‌ می‌برد. گویا شهر تا دو سدۀ بعد در آرامش‌ و به‌ دور از ویرانیهای ناشی‌ از جنگ‌ به‌ سر می‌برده‌، و یكی‌ از جایگاههای‌ قوم‌ كومیه‌ از قبایل‌ موحدون‌ بوده‌ است‌، اما در سدۀ ٧ق‌/ ١٣م‌ ارشگول‌ یكی‌ از چندین‌ شهری‌ بود كه‌ در پی‌ حملات بنی‌ غانیه‌ و نزاع‌ با موحدون دچار خرابی‌ و نابودی‌ شد (ابن‌خلدون‌، ٦(٢)/ ٢٥٧؛ جیلالی‌، ٢/ ١٦- ١٧).
در ٩٣٩ق‌/ ١٥٣٢م‌ سلطان‌ محمد هفتم‌ از سلسلۀ زیانیه‌ برضد تركها به‌ اسپانیاییها پیوست‌ و قراردادی‌ با آنان‌ منعقد كرد كه‌ ضمن آن‌ به‌ شارل‌كن‌ پادشاه‌اسپانیا اختیار ساختن‌سربازخانه‌ای‌ برای سپاهیانش‌ در شهر ارشگول‌، در مصب‌ رود مینه‌ داد كه‌ سالها حایلی‌ در مقابل‌ تركها و مانع‌ نفوذ آنان‌ به‌ رود مینه‌ بود (همو، ٢/ ٢٢٥- ٢٢٧).
بعد از ١٥٣٦م‌ ارشگول‌ رو به‌ ویرانی‌ نهاد و مردم‌ جزیره‌ را ترك كردند و از شهر فقط برجی‌ بركنارۀ چپ‌ رود تافنا كه‌ از خشت‌خام‌ ساخته‌ شده‌ بود، برجای‌ ماند (EI١). در ٢٧ جمادی‌الآخر ١٢٥٢ به‌ هدف ایجاد مشكلات‌ اقتصادی‌ برای‌ سرزمین‌ آزاد الجزایر، ارشگول‌ به‌ تصرف‌ سپاهیان‌ فرانسوی‌ درآمد (جیلالی‌، ٤/ ١٠٧)، اما در پی‌ حملۀ عبدالقادر، امیر الجزایری‌، در ذیقعدۀ ١٢٥٢/ فوریۀ ١٨٣٧، سپاهیان‌ فرانسوی‌ كه‌ به‌ فرماندهی‌ مارشال‌ كلوزل‌ قصد تصرف‌ وهران‌ (اوران‌) را داشتند، شكست‌ خوردند و به‌ ارشگول عقب‌ نشستند و مدت‌ ٢ ماه‌ در آنجا به‌ محاصره‌ بودند. سرانجام‌ نیز پس‌ از درگیری‌ در دشت‌ تافنا به‌ تلمسان‌ و سپس‌ وهران‌ عقب‌ نشستند (همو، ٤/ ١٠٩). در پی‌ این‌ شكست‌، معاهدۀ تافنا بین‌ فرانسویان‌ و الجزایریان‌ بسته‌ شد و ضمن‌ آن‌ بندرگاه‌ ارشگول‌ به‌ امیر عبدالقادر الجزایری‌ واگذار شد و جزیره‌ در دست‌ فرانسویان‌ باقی‌ ماند و آنان‌ در آنجا برجی‌ بنا كردند (بستانی‌؛جیلالی‌، ٤/ ١١٧- ١١٨؛ EI١).
ارشگول‌ در دوران‌ حكومت‌ عبدالقادر، بخشی‌ از تلمسان‌ یكی‌ از ٨ استان‌ الجزایر بوده‌ است‌ (جیلالی‌، ٤/ ٧١). در دوره‌های‌ بعد برجی‌ در جزیره‌ و دهكده‌ای‌ بر ساحل‌ آن‌ ساخته‌ شد، اما به‌ دنبال‌ ساخته‌ شدن‌ بندر نمور، تجارت‌ از تلمسان‌ به‌ سمت‌ غرب‌ انتقال‌ یافت‌ و رود تافنا اهمیت‌ خود را از دست‌ داد. دهكدۀ ارشگول‌ دارای‌ چند كوخ‌ و كلبه‌ بوده كه در آن‌ برخی ‌از مردم‌ اسپانیا اقامت ‌داشتند. به ‌هدف‌ تحقق ‌بخشیدن‌ به‌ طرح‌ ساختن‌ بندری‌ نظامی‌ در این‌ ناحیه‌ پیشرفت‌ و آبادی‌ ارشگول‌ متوقف‌ شد، اما این‌ طرح‌ نیز خود به‌ اجرا در نیامد (بستانی‌؛ EI١).

مآخذ

ابن‌ حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌؛
ابن‌حوقل‌، محمد، صورة الارض‌، به‌كوشش‌ كرامرس‌، لیدن‌، ١٩٣٨م‌؛
ابن‌ خلدون‌، العبر؛
ابوعبید بكری‌، عبدالله‌، المغرب‌ فی‌ ذكر بلاد افریقیة و المغرب‌، به‌ كوشش‌ دوسلان‌، الجزایر، ١٨٥٧م‌؛
ابوالفدا، تقویم‌ البلدان‌، به‌كوشش‌ رنو و دوسلان‌، پاریس‌، ١٨٤٠م‌؛
بستانی‌؛
جیلالی‌، عبدالرحمان‌، تاریخ‌ الجزائر العام‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

EI١.
سیمین‌ محقق