این شهرستان که در منتها الیه استان هرمزگان و در شرق تنگۀ هرمز و سواحل دریای عمان واقع شده، از شمال به شهرستان منوجان در استان کرمان، از شمال غرب به شهرستان میناب، از شرق به شهرستانهای نیک‌شهر و کنارک در استان سیستان و بلوچستان، و از جنوب و جنوب غربی به دریای عمان محدود است (نک‌ : اطلس گیتاشناسی...، ۱۸۴).

بر پایۀ تقسیمات کشوری در ۱۳۸۵ش، شهرستان جاسک مشتمل بر ۳ بخش به نامهای مرکزی، لیردف و بشاگرد، ۹ دهستان و یک شهر به نام بندر جاسک است ( نشریه...، بش‌ ).

زمینهای این شهرستان را به‌جز دشتهای ساحلی، کوههای نه چندان بلند که بخشی از بلندیهای بشاگرد را تشکیل می‌دهند، فرا گرفته است (جعفری، ۱۹۷). بلندترین قلۀ این شهرستان گورکوه با ارتفاع ۷۷۹‘۱ متر است ( فرهنگ جغرافیایی کوهها...، ۳/ ۳۷۶).

شهرستان جاسک از آب‌ و هوای گرم و مرطوب ‌برخوردار است که تحت‌ تأثیر آب و هوای بیابانی و نیمه‌بیابانی است ( فرهنگ جغرافیای آبادیها...، ۵). این شهرستان جزو مناطق کم‌باران و خشک به شمار می‌رود و بارندگی در این ناحیه تحت تأثیر توده هوای شمالی و غربی در زمستان، و توده‌های جنوبی در تابستان است. وزش بادهای موسمی از دیگر ویژگیهای این منطقه است. بادهای شمالی، ناشی، قوس، سهیلی و لوار از مشهورترین بادهای محلی این شهرستان است. مهم‌ترین ویژگی پوشش گیاهی در جاسک وجود جنگلهای انبوه حرا ست (همان، نیز جعفری، همانجاها). رودخانه‌های جاسک، جگین، گابریک، سدیج و بهمدی ــ که از کوههای شمالی این شهرستان سرچشمه می‌گیرند ــ مهم‌ترین رودهای این شهرستان هستند (همانجاها؛ افشین، ۱/ ۱۳۹، ۱۵۲-۱۵۳، ۲۱۳، ۴۲۴).

اساس اقتصاد شهرستان جاسک بر کشاورزی، دامداری و ماهیگیری استوار است. به سبب وجود رودخانه‌های بسیار، کشاورزی آن از رونق خوبی برخوردار است. تره‌بار، مرکبات، توتون، تنباکو، خرما و موز از محصولات کشاورزی آنجا ست. دامداری در جاسک بیشتر به پرورش بُزِ تالی (نوعی بز که با شرایط آب و هوایی منطقه سازگار است) اختصاص دارد. افزون بر آن گاوداریهایی نیز در این شهرستان وجود دارد که می‌تواند لبنیات مورد نیاز اهالی این شهرستان را تأمین کند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ۵-۶). ماهیگیری نیز از رایج‌ترین و مهم‌ترین شغلهای مردم جاسک است که بیشتر صیادان، به روش سنتی به آن می‌پردازند، اما با تأسیس شرکت صید صنعتی، صید ماهی با وسایل مجهز در آبهای عمیق و دور از ساحل نیز صورت می‌گیرد و محصول هر دو گروه به شرکت شیلات هرمزگان (مرکز جاسک) عرضه می‌شود (همان، ۶).

جمعیت این شهرستان در سرشماری ۱۳۸۵ش، ۷۶۹‘۷۵ تن بوده است («درگاه ...»، بش‌ ‌).

طایفۀ بشاگردی که بیشتر در آبادیهای واقع در دره‌ها و ارتفاعات بخش بشاگرد سکنا دارند و بلوچهای سُنی مذهب که در دشتها زندگی می‌کنند، از ساکنان جاسک هستند (فرامرزی، ۶۲۸).

دین‌مردم جاسک اسلام است که‌گروهی شیعه (دوازده امامی) و شماری نیز سنی (حنفی)‌ اند و به زبانهای فارسی، بلوچی و عربی سخن می‌گویند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ۵).

بندر جاسک

این شهر بندری که مرکز شهرستان جاسک است، در °۵۷ و ´۴۶ طول شرقی و °۲۵ و ´۳۸ عرض شمالی و در ارتفاع ۳ متری از سطح دریا در منتها الیه شبه جزیرۀ جاسک، و در ۳۳۰ کیلومتری جنوب خاوری بندرعباس جای دارد (پاپلی،۱۵۸؛ جعفری،همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ۶).

جمعیت این شهر در سرشماری ۱۳۸۵ش، ۱۳۳‘۱۱ تن بوده است («درگاه»، بش‌ ‌).

پیشینۀ تاریخی

شواهد تاریخی بیانگر آن است که نام جاسک برگرفته از نام طایفه‌ای ایرانی به نام «جاشو» است که در اوایل سدۀ ۷ق/ ۱۳م، به منطقۀ مکران در سواحل جنوبی مهاجرت کردند و در آنجا ساکن شدند و نام خود را به محل اقامت خود دادند (نک‌ : محیط ، ۹۱-۹۲). چنین می‌نماید که نام طایفۀ جاشو نخستین بار در کتاب تاریخ المستبصر ابن مجاور متعلق به اوایل سدۀ ۷ق آمده است. ابن ‌مجاور طایفۀ جاشو را از طوایف دیلم دانسته است که در فلات ایران زندگی می‌کرده، و سپس در جزیرۀ قیس (کیش) ساکن شده‌اند (ص ۲۹۰). یاقوت حموی در سدۀ ۷ق نیز جاسک را جزیرۀ بزرگی میان عمان و جزیرۀ کیش وصف کرده که فاصلۀ آن تا کیش ۳ روز راه بوده، و پادشاه کیش در آنجا سکنا داشته است. به نوشتۀ او ساکنان جاسک با جثه‌ای قوی در فن کشتیرانی و کشتی‌سازی بسیار مهارت داشتند (۲/ ۹). به کار بردن عبارت «جزیره» برای جاسک به سبب وضع شبه‌جزیره‌ای آن است.

در سدۀ ۷ و ۸ ق بندر جاسک در قلمرو حکومت ملوک کیش قرار داشت (ابوالقاسم، ۱۶۳). درگیریهای ملوک هرمز و کیش در اوایل سدۀ ۸ ق/ ۱۴م، به این منطقه نیز کشیده شد. به نوشتۀ تیکشیرا به نقل از شاهنامۀ تورانشاهی، چون ملک غیاث‌الدین دینار از فرمانروایان کیش، از بازگشت پادشاه هرمز بیمناک شده، و دریافته بود که مردم به سبب دوستی با گردان‌شاه هرمزی از خدمت به وی سر باز می‌زنند، از آنجا به جزیرۀ مکران گریخت و هرمز در ۷۱۷ق/ ۱۳۱۷م به دست امیر ایازالدین گردان‌شاه هرمزی تسخیر شد. به این ترتیب بندر جاسک و نواحی مجاور آن در نیمۀ دوم سدۀ ۸ ق جزو متصرفات ملوک هرمز درآمد (ص ١٦١, ١٨٢).

به نظر می‌رسد استقرار قبایل جَت (زُط ) در منطقۀ جاسک طی همین دوره صورت پذیرفته است (نک‌ : دمشقی، ۲۳۶). تیره‌های مهاجر عرب از ناحیۀ عمان نیز از دیرباز در این منطقه سکنا داشته‌اند (ازکوی، ۲۹). همچنین قبایل مختلف بلوچ به سبب هم‌جواری با جاسک به تدریج در این نواحی ساکن شدند و از قدرت سیاسی بهره‌مند گردیدند. در آستانه سدۀ ۱۰ق/ ۱۶م، منطقۀ جاسک در قلمرو امیر مکران قرار گرفت (اسمیث، ٣٦). در این دوره به سبب ضعف حکومت مرکزی ایران، امرای محلی در ناحیۀ مکران از قدرت فوق‌العاده‌ای برخوردار شدند و مسیر تجارتی ایران به‌ سمت هند را نا امن کردند و منافع بازرگانی ایران را به‌شدت به خطر انداختند (پیریش، ٣١). فعالیت امیرمکران تجارت دریایی ایران و هند را نیز مختل ساخت و شاه ‌اسماعیل اول که توان مقابلۀ کامل با آنان را نداشت، از نیروهای پرتغالی مستقر در هرمز یاری خواست. قراردادی که در ۹۲۱ق/ ۱۵۱۵م میان پادشاه ایران و آلبوکرک بسته شد، متضمن کمک پرتغالیان برای سرکوب شورش امیر مکران بود. منابع پرتغالی قدرت او را تا منطقۀ جاسک تأیید کرده‌اند (اسمیث، همانجا؛ نیز نک‌ : فلسفی، سیاست...، ۱۸-۲۰) در سدۀ ۱۰ق/ ۱۶م رؤسای بلوچ مکران، مشهور به ملک بر نواحی جنوبی حکومت می‌کردند (لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٠).

با روی کارآمدن شاه عباس و گسترش قدرت مرکزی به نواحی جنوب ایران، نخستین نشانه‌های حضور نیروهای صفوی در منطقۀ جاسک در ۱۰۱۷ق/ ۱۶۰۸م به چشم می‌خورد. در این سال شورش گسترده‌ای به رهبری ملک شمس‌الدین برضد اژدها سلطان افشار، حاکم صفوی مکران روی داد. شاه عباس حاکم سیستان را مأمور سرکوب این شورش کرد. نیروهای شورشی به رهبری ملک شمس‌الدین و برادرش ملک بهادر در منطقه پراکنده گردیدند. درگیریها تا ۱۰۱۸ق/ ۱۶۰۹م ادامه یافت و سرانجام نیروهای صفوی موفق به شکست ملک شمس‌الدین و برادرش شدند. سران شورشی پس از پذیرش انقیاد دولت صفوی و پرداخت مالیات معوقه آزاد گردیدند (منجم، ۳۷۱-۳۷۶). احتمالاً طی همین ایام ملک شمس الدین اظهار تشیع نموده است (نک‌ : لوئی بلان، ۲۳۹). امرای مکران یک‌بار دیگر در ۱۰۲۲ق/ ۱۶۱۳م بر ضد حکومت صفوی دست به شورش زدند و تجارت دریایی و زمینی جنوب را مختل کردند (لاریمر، همانجا).

سیاست بسط قدرت صفویه در سواحل خلیج فارس در ۱۰۱۰ق/ ۱۶۰۱م با فتح لارستان وارد دوره‌ای جدید شد. نواحی مختلف قلمرو امیر نیمه مستقل لارستان که منطقۀ ساحلی جنوبی حد فاصل بندر طاهری‌ تا میناب را شامل‌ می‌شد، در اختیار الله‌وردی خان، سردارمشهور شاه‌عباس قرارگرفت (اسکندر‌بیک، ۲/ ۶۱۶؛ نیز نک‌ : وثوقی، ۳۹۴-۳۹۶). به این ترتیب بندر جاسک نیز به محدودۀ حکومتی فارس درآمد و تحت ‌نظر مستقیم حکومت صفوی اداره می‌شد. اختلافات رو به گسترش شاه عباس و پادشاه پرتغال بر سر هرمز در این دوره باعث تسهیل روابط ایران و انگلیس شد. انگلیسیها در ۱۰۲۱ق/ ۱۶۱۲م، دفتر تجارتی خود را در بندر سورت (سورات) مستقر ساختند و فعالیت بازرگانی خود را رسماً آغاز کردند (ویلسن، ۱۵۳). رئیس تجارت‌خانۀ سورت توسط یکی از تجار انگلیسی متوجه ارزش واقعی بازار ایران شد و شرکت هندشرقی نمایندگان خود را در ۱۰۲۴ق/ ۱۶۱۵م به اصفهان فرستاد. این نمایندگان در ملاقات با شاه‌عباس، اولین قرارداد رسمی خود را با شاه ایران به امضا رساندند. شاه ایران فرمانی صادر کرد که بر اساس آن کشتیهای انگلیسی در بندر جاسک یا بنادر دیگر آزادانه رفت و آمد کنند و از امنیت لازم برخوردار شوند. انتخاب بندر جاسک به عنوان بندرگاه به سبب نزدیکی آن به مدخل خلیج‌فارس و در امان بودن آن از تهدید پرتغالیها بود (همو، ۱۵۳-۱۵۶؛ نیز نک‌ : یاپ، ٧٠). در ۵ ذیحجۀ ۱۰۲۵ق/ ۴ دسامبر ۱۶۱۶م، نخستین گروه از تجار انگلیس وارد بندر جاسک شدند تا تجارت با ایران را آغاز کنند (فریر، ٤٤٥). در همان سال نخستین کشتی انگلیسی به نام جیمز وارد بندرگاه جاسک شد (ویلسن، ۱۵۷).

نزدیکی روابط ایران و انگلیس موجب رشد و ترقی بندر جاسک گردید و این بندر به شدت توجه دولت صفوی را به خود جلب کرد. استقرار دفترهای تجارتی انگلیس در این بندر و صدور فرمان آزادی تجارت انگلیسیها از طرف شاه عباس موجب واکنش پرتغالیها گردید. در ۱۳ رجب ۱۰۲۹ق/ ۱۶ ژوئن ۱۶۲۰م یک ناوگان جنگی به فرماندهی روی فریر وارد خلیج‌فارس شد و اقدامات نخستین خود را بر ضد کشتیهای انگلیسی در منطقه آغاز کرد (استینسگر، ٣٣٧؛ فلسفی، تاریخ...، ۷۰-۷۲). انگلیسیها با اطلاع از این اقدام، کشتیهای تجارتی خود را در پناه ‌ناوگان جنگی به بندر جاسک فرستادند (سیلوا ای فیگروا، ۴۰۹-۴۱۰). انتشار این خبر در اصفهان به منزلۀ موافقت انگلیسیها برای کمک به ایران در بیرون راندن پرتغالیها از خلیج‌فارس تلقی گردید (دلاواله، ۲/ ۹۴۷).

در محرم۱۰۳۰/ نوامبر ۱۶۲۰، نوامبر ناوگان جنگی پرتغال به محاصرۀ دریایی بندر جاسک اقدام کرد و از ورود دو کشتی انگلیسی به آن بندر جلوگیری به عمل آورد (مایلز، ١٨٥؛ فلسفی، همان، ۷۲). این اقدام موجب واکنش سریع نیروی دریایی انگلیس شد و نبرد دریایی این دو کشور در ساحل بندر جاسک آغاز گردید که موجب شکست سنگین پرتغالیها شد و موقعیت انگلیس در منطقه را مستحکم ساخت (استینسگر، ٣٣٨). این حوادث سرانجام موجب درگیری مستقیم نیروهای ایرانی و پرتغالی در جزیرۀ هرمز شد و منجر به آزادسازی آن در ۱۰۳۱ق/ ۱۶۲۲م گردید (فلسفی، همان، ۷۲-۷۶).

بندر جاسک طی این دوره به عنوان مقر دفتر تجارتی انگلیس و پایگاه اعزام نیروی دریایی، و محلی امن برای تبادلات اقتصادی از اهمیت برخوردار شد. امیران جاسک نیز با اتخاذ سیاستی واقع‌بینانه در دفاع از مرزهای ایران در کنار نیروهای دولت صفوی قرار گرفتند و در نبرد هرمز شرکتی مؤثر داشتند. با استقرار نیروهای ایرانی در جزیرۀ هرمز این محدودۀ جغرافیایی تحت نظارت مستقیم امام‌قلی‌خان والی فارس قرار گرفت که این امر به تدریج نارضایی امیران جاسک را به وجود آورد. اگر چه اطلاع چندانی از جزئیات حوادث بندر جاسک در این دوره در دست نیست، اما منابع تاریخی از شورش امیر جاسک در دورۀ حکومت شاه‌عباس اول و والیگری امام‌قلی‌خان اطلاع داده‌اند. این شورش با مداخلۀ نیروی نظامی فرو نشست و امیر جاسک با پذیرش انقیاد دولت صفوی تا پایان دورۀ سلطنت شاه عباس اول بر مسند قدرت باقی بود (اسکندربیک، ۳/ ۹۷۹؛ فلسفی، زندگانی...، ۴/ ۱۵۵۸؛ لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٠).

اگر چه سقوط هرمز در کوتاه مدت موجب رونق اقتصادی بندر جاسک گردید، اما گسترش نا امنی در مناطق پس‌کرانه‌ای این بندر و چنددستگی قدرت در منطقه وضعیت نامناسبی را برای تداوم آبادانی جاسک به وجود آورد (استینسگر، ٤٠٠). با مرگ شاه‌عباس اول، امیر جاسک از پرداختن مالیات خودداری کرد و این امر تا دورۀ سلطنت شاه‌عباس دوم تداوم داشت؛ تا اینکه شاه‌عباس دوم خان هرمز را مأمور سرکوب امیر جاسک کرد. لشکرکشی خان هرمز به منطقۀ جاسک با شکست مواجه شد و پس از آن نیروهای کمکی فارس در یک حملۀ همه جانبه امیر جاسک را دستگیر کردند و سپس او را در بندرعباس به قتل رساندند. بدین‌ترتیب جاسک یک بار دیگر در قلمروخان بندرعباس قرار گرفت (تاورنیه، ۵۵۹-۵۶۱).

در سالهای پایانی حکومت صفویه به سبب ضعف حکومت مرکزی و قدرت گرفتن امرای محلی، بندر جاسک در حوزۀ نفوذ امرای بلوچ قرار گرفت. در ۱۱۱۰ق/ ۱۶۹۸م شورش گسترده‌ای در این ناحیه به وقوع پیوست (نصیری، ۲۷۸- ۲۸۱). امیران بلوچ مکران قدرت خود را به بندرعباس گسترش دادند و حملاتی به نواحی شمالی بندرعباس تا منطقۀ لارستان تدارک دیدند (لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٢). گسترش قدرت اعراب مسقط در سواحل ایران و تصرف بندرعباس و نواحی وابسته به آن، موجب از هم‌ پاشیدگی قدرت در این نواحی گردید. امیران بلوچ که در منطقۀ جاسک حکومت می‌کردند، از این وضع به خوبی بهره بردند و توانستند با کمک نیروهای افغان در اواخر سلطنت شاه سلطان حسین، بندرعباس، لار و بسیاری از شهرهای جنوبی را به تصرف خود درآورند. اسناد هلندی مداخلۀ مستقیم امیر جاسک در این حملات را تأیید می‌کند (فیدالگو، ۱۲؛ فلور، برافتادن...، ۱۸-۱۹، ۶۰).

در ۱۱۵۰ق/ ۱۷۳۷م، بندر جاسک در حوزۀ قدرت ملک دینار، حاکم مکران و کیج قرار داشت (لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٢-٢١٥٣) . او با طغیان در برابر حاکم فارس، از دادن خراج خودداری کرد. محمدتقی خان، بیگلربیگی فارس با لشکرکشی به سوی وی توانست شورش را سرکوب کند و او را به حلقۀ اطاعت درآورد (استرابادی، ۳۴۴)؛ هلندیها نیز یک فروند کشتی جنگی در اختیار محمدتقی خان گذاردند و او را یاری کردند (فلور، حکومت...، ۱۷۷).

با مرگ نادرشاه دوره‌ای طولانی از هرج و مرج در نواحی مختلف جنوب ایران آغاز شد. سلطان مسقط در این دوره، قدرت خود را به سواحل مکران گسترش داد (لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٣)، نصیرخان لاری سواحل بندرعباس تا کنگان را به تصرف خود درآورد (پری، ۱۷۲-۱۷۵)، و اعراب قواسم، جزیرۀ قشم را در اختیار گرفتند و بندرگاهی جدید در آن تأسیس کردند (قاسمی، ٣٣). بندرهای پایین دست خلیج‌فارس نیز بر اثر این شورشها دچار نا امنی شدید گردید و تجارت‌خانه‌های هلندی و انگلیسی از این نواحی به بخشهای شمالی خلیج‌فارس منتقل شد (ملکم، ۱/ ۲۷۶-۲۷۷). ادامۀ‌ این وضعیت به معنای افول اوضاع اقتصادی و تجارتی بندرجاسک و نواحی مجاور آن بود. از این‌رو این نواحی سهمی از مبادلات اقتصادی منطقه نداشت و وضعیت آن روز به روز وخیم‌تر می‌شد.

آگاهیهای چندانی از اوضاع عمومی بندر جاسک در دورۀ انتقال قدرت از زندیه به قاجار در دست نیست. در ۱۲۲۴ق/ ۱۸۰۹م کاپیتان گرانت، افسر انگلیسی توانست به عنوان نخستین اروپایی، در سرزمینهای ساحلی میان جاسک و میناب سیاحت کند. او در ۲۰ آوریل ۱۸۰۹ به بندر جاسک رسید. امیر جاسک چون در سیریک، از نواحی بیابانی اقامت داشت، کاپیتان گرانت ناگزیر بدون ملاقات با امیر راه خود را به طرف میناب ادامه داد (گابریل، ۱۹۱؛ لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٥).

در یک نقشۀ جغرافیایی ترسیم شده به سال ۱۲۴۹ق/ ۱۸۳۳م جزئیات خلیج جاسک و آبادیهای مجاور آن به خوبی مشخص شده است. در این نقشه شهر جاسک در محل کنونی جاسک کهنه و در طول ساحل دریا ترسیم شده است ( اطلس نقشه‌ها...، ۱۲۳).

در دورۀ ناصرالدین‌شاه قاجار وضعیت سیاسی جاسک از دیگر مناطق مکران متمایز شد. در این دوره بندر جاسک در محدودۀ منطقه‌ای به نام بیابان قرار داشت و طی معاهدۀ‌ ۱۲۷۲ق/ ۱۸۵۶م در اجارۀ سلطان سعید خان، حاکم مسقط قرار گرفت (فسایی، ۱/ ۸۰۶-۸۰۷). ضابط جاسک در این دوره فردی به نام میرحسین بود که محدودۀ تحت سلطه‌اش تا رودخانۀ سدیج ذکر شده است (لاریمر، I(٢)/ ٢١٥٧).

دولت انگلستان در ۱۲۷۳ق/ ۱۸۵۷م، با قیامهای گستردۀ مردم در هندوستان روبه‌رو شد. از این رو دولتمردان انگلیس به ضرورت ارتباط سریع میان هند و اروپا بیش از پیش پی بردند و تلاش گسترده‌ای را برای برقرار کردن خط تلگراف میان هندوستان و انگلستان آغاز کردند. بر اساس طرح اولیۀ کارشناسان انگلیس، این خط تلگراف از بوشهر به جاسک، و از آنجا در طول ساحل مکران به هند ادامه می‌یافت. در ۱۲۷۸ق/ ۱۸۶۱م، باجر افسر انگلیسی مقیم مسقط گزارش مبسوطی از نواحی مکران در اختیار مسئولان کمپانی در هندوستان قرار داد که بر اساس آن دولتمردان انگلیس برای کسب موفقیت در اجرای طرح تلگراف باید با ایجاد ارتباط با امیران محلی ناحیۀ جاسک و مکران موافقت آنان را برای حفظ و نگهداری خطوط به دست آورند (نک‌ : مابرلی، ۳۱؛ لاریمر، I (٢)/ ٢١٥٨-٢١٥٩ ). بندر جاسک در این طرح بزرگ از اهمیت بسیاری برخوردار شد و دولت انگلیس توجهی خاص به این بندر نشان داد (کرزن، II/ ٤٢٨).

در ۱۲۸۱ق/ ۱۸۶۴م خط تلگرافی از کرمانشاه به تهران کشیده شد و از آنجا به اصفهان و بوشهر و سپس به جاسک متصل گردید (مابرلی، همانجا). خط تلگراف انگلیس نیز از کراچی به جاسک متصل شد و مراکز آن در خاک ایران در بنادر گوادر، چابهار و جاسک در نظر گرفته شد؛ بعدها نیز تلگراف جاسک از طریق دریا به بندر مسقط متصل گردید و از این نظر جاسک به عنوان یکی از ایستگاههای مهم ارتباطی اروپا به هند اهمیت یافت (ویلسن، ۳۰۶-۳۰۷). ادارۀ‌ امور جاسک در این روزها به عهدۀ میرعبدالنبی بود که نفوذ بسیاری در منطقه داشت و حکم ضابطی خود را از سلطان عمان گرفته بود (لاریمر، I(٢)/ ٢١٦٢). انگلستان در انتهای دماغۀ جاسک ادارۀ تلگراف‌خانۀ خود را بنا کرد و در ۱۲۹۷ق/ ۱۸۷۹م، پس از برچیده‌شدن ایستگاه دریایی باسعیدو، در جزیرۀ قشم ۱۰۰ تن از سپاهیان مستقر در آن پایگاه را به بندر جاسک منتقل کرد و سربازخانه و پادگانی نظامی نیز در آنجا ساخته شد (کرزن، II/ ٤٢٨-٤٢٩).

در ۱۳۰۴ق/ ۱۸۸۷م در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار تقسیمات اداری جدید در ایران صورت پذیرفت که بر اساس آن بندر جاسک از حوزۀ اختیارات والی کرمان منفصل، و جزو حکومت بنادر خلیج فارس شد. در همان سال نصرالله خان به عنوان مأمور مالیاتی بندر جاسک منصوب گردید و گمرک‌خانۀ ایران در آن بندر شروع به کار کرد (لاریمر، I(٢)/ ٢١٧٩؛ کرزن، II/ ٤٢٩). استقرار نیروهای دولتی ایران در این بندر مورد پسند و رضایت دولت انگلیس نبود؛ از این رو انگلیسیها، با تحریک امرای محلی، از جمله میرعبدالنبی و میرعلی در این ناحیه اغتشاش کردند. در همان سال به سیستم تلگراف انگلیس در حوالی جاسک حمله شد و مأموران محلی ایران که این عمل را ترفندی از ناحیۀ کارگزاران انگلیس می‌دانستند، اقدام به دستگیری امرای محلی نام‌برده کردند. دستگیری این دو تن که روابط حسنه‌ای با انگلستان داشتند، موجب خشم کارگزاران بیگانه گردید (لاریمر، I(٢)/ ٢١٧٩-٢١٨٠).

چندی بعد ملک‌التجار بوشهری وارد بندر جاسک شد، تا اوضاع را از نزدیک بررسی کند. او ضمن استقرار کامل امنیت در این منطقه، به ساختن قرارگاههای دیده‌بانی در سواحل اقدام کرد. بومیان این برجها را چیدۀ ملکان نامیدند (سدیدالسلطنه، بندرعباس...، ۸۰). سعدالملک کارگزار کل بنادر خلیج فارس در ۱۳۰۶ق/ ۱۸۸۹م با کشتی پرسپولیس وارد بندر جاسک شد. میرعبدالنبی حاکم پیشین منطقه نیز در کشتی حضور داشت. کارگزار بنادر با فرستادن ۲۰ سرباز به پادگان جاسک، مالیاتهای معوقه را از میرعبدالنبی دریافت کرد (لاریمر، I(٢)/ ٢١٨٠). میرعبدالنبی توانست ضابطیِ جاسک را دوباره در دست گیرد. اطاعت میرعبدالنبی از حکومت بنادر چندان نپایید. او در ۱۳۰۸ق/ ۱۸۹۱م یک‌بار دیگر با دریافت مالیات غیرقانونی از مردم برضد حکومت اقدام کرد؛ کارگزاری بنادر نیز طی فرمانی حاکم میناب و شمیل را مأمور سرکوب ضابط جاسک کرد. نیروهای دولتی وارد منطقه شدند و بندر جاسک را به تصرف درآوردند. میرعبدالنبی به نواحی بیابان گریخت و اقدامات خودسرانۀ خود را ادامه داد. این کشمکشها در ۱۳۱۳ق/ ۱۸۹۵م با مرگ میرعبدالنبی خاتمه یافت و فرزندش میرمصطفى جانشین او شد. منطقۀ جاسک میان میرمصطفى و برادرش میرعلی تقسیم شد؛ اما میرعلی در ۱۳۱۸ق/ ۱۹۰۰م درگذشت و برادر دیگرش میربرکت جانشین او شد (لاریمر، I(٢)/ ٢١٨٠-٢١٨١, ٢١٩١).

بروز انقلاب مشروطیت و سالهای بحرانی پس از آن باعث شد تا امیران محلی جاسک به دور از نظارت مرکز قدرت خود را تحکیم بخشند و با استفاده از موقعیت جدید بخشهای ساحلی بندر جاسک و بیابان را به طور کامل در اختیار خود بگیرند. گسترش ناآرامیها و درگیریهای محلی در این مناطق انگلستان را بر آن داشت تا برای حفظ خط تلگراف اروپا ـ هند نیروهای نظامی مستقر در جاسک را تقویت کند (مابرلی، ۱۰۰).

اقدامات گستردۀ میربرکت خان در ایجاد نا امنی در منطقه و تخریب خطوط تلگراف انگلیس باعث شد تا کارگزاران انگلیس در خلیج‌فارس از دریابیگی تقاضای دستگیری امیر جاسک را بکنند. دریابیگی کارگزار بنادر، با کشتی پرسپولیس به ساحل جاسک رسید و فرزند میربرکت خان را دستگیر کرد و او را به بوشهر فرستاد (کاکس،۹۴).

در ۱۳۳۴ق/ ۱۹۱۵م خطوط تلگراف انگلیس در جاسک تخریب شد و نا امنیهای گسترده در منطقه نارضایی شدید مردم را به دنبال داشت. تعدی و اجحاف میرمصطفى به تجار و بازرگانان ایرانی ساکن جاسک آنان را بر آن داشت که طی شکوائیه‌ای به کارگزار بنادر، خواهان اقدام عاجل دولت برای رفع اجحافات امیر جاسک شوند. یمین الممالک، فرستادۀ ویژه هیئت دولت در ۱۳۳۹ق/ ۱۹۲۱م با کشتی پرسپولیس وارد خلیج جاسک شد. میرمصطفى به نواحی بیابان گریخت و برادرش میربرکت از یمین‌الممالک استقبال کرد ( تحولات...، ۷۱). بر اساس گزارش تنظیمی هیئت اعزامی به بندر جاسک، تجار و کسبۀ بندر به شدت از اقدامات میرمصطفى شکایت داشتند و خواهان مجازات او بودند. یمین الممالک با برقراری ارتباط نزدیک با میربرکت او را به عنوان ضابط جاسک منصوب کرد و خواستار برقراری کامل نظم و امنیت در منطقه گردید. درآمد سالانۀ گمرک جاسک در آن سال ۱۵۰ تومان ذکر شده است (همانجا). بر اساس این گزارش انگلیسیهای مستقر در تلگراف‌خانه ۳۳ تن بوده‌اند که با آماری که سدیدالسلطنه ارائه کرده است (نک‌ : سرزمینها ...، ۲۸۸) چندان تفاوتی ندارد

حضور انگلیسیها در بندر جاسک تا ۱۳۱۴ش ادامه داشت (رائین، ۸۶۰). ساختمان تلگراف‌خانۀ قدیم و فرودگاه نظامی از یادگارهای دورۀ حضور انگلیس در این بندر به شمار می‌رود. پس از جنگ جهانی اول با تقویت نیروی دریایی ایران و قدرت یافتن حکومت مرکزی، بندر جاسک از محدودۀ اختیارات امرای محلی خارج شد و به عنوان یکی از بنادر وابسته به کارگزاری کل بنادر خلیج فارس درآمد. بر پایۀ قانون تقسیمات کشوری مصوبۀ ۱۶ آبان ۱۳۱۶ جاسک به عنوان یکی از بخشهای وابسته به شهرستان بندرعباس و جزو استان هشتم قرار گرفت (مجموعۀ قوانین...،۹۰).

با شکل‌گیری فرمانداری کل بنادر، بندر جاسک در محدودۀ سیاسی این فرمانداری قرار گرفت و با تشکیل استان هرمزگان به عنوان مرکز بخشی به نام «جاسک» از توابع شهرستان بندرعباس شد. سرانجام در ۱۳۶۶ش بر اساس مصوبۀ هیئت دولت بندر جاسک به عنوان شهرستان شناخته شد.

مآخذ

ابن‌مجاور، یوسف، تاریخ المستبصر، به کوشش ا. لوفگرن، لیدن، ۱۹۵۱-۱۹۵۴م؛ ابوالقاسم کاشانی، عبدالله، تاریخ اولجایتو، به کوشش مهین همبلی، تهران، ۱۳۴۸ش؛ ازکوی عمانی، سرحان، تاریخ عمان، بحرین و قطر، به کوشش عبدالمجید حسیب قیسی، عمان، ۱۴۱۲ق/ ۱۹۹۲م؛ استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش؛ اسکندر بیک منشی، عالم‌آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۰ش؛ اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، به کوشش سعید بختیاری، تهران، ۱۳۸۳ش؛ اطلس نقشه‌های جغرافیایی و اسناد تاریخی خلیج فارس، مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافـی سحاب، تهران، ۱۳۷۳ش؛ افشین، یـدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ۱۳۶۷ش؛ پری، جان ر.، کریم‌خان زند، ترجمۀ علی محمد ساکی، تهران، ۱۳۶۵ش؛ تاورنیه، ژان‌باتیست، سفرنامه، ترجمۀ ابوتراب نوری، به کوشش حمید شیرانی، تهران، ۱۳۶۹ش؛ تحولات سیاسی صفحات جنوبی ایران (مجموعۀ گزارشهای کارگزاران بنادر و جزایر مسکون خلیج فارس)، به کوشش محمد باقر وثوقی، تهران، ۱۳۸۱ش؛ جعفری، عباس، دایرة‌المعارف جغرافیایی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش؛ «درگاه ملی آمار» (نک‌ : مل‌ ، SCI)؛ دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمۀ محمود بهفروزی، تهران، ۱۳۸۰ش؛ دمشقی، محمد، نخبة‌الدهر، بیروت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م؛ رائین، اسماعیل، دریانوردی ایرانیان، تهران، ۱۳۵۶ش؛ سدیدالسلطنه، محمدعلی، بندرعباس و خلیج‌فارس، به کوشش احمد اقتداری، تهران، ۱۳۶۸ش؛ همو، سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج‌فارس و دریای عمان در صد سال پیش، به کوشش احمد اقتداری تهران، ۱۳۷۱ش؛ سیلوا ای فیگروا، گارثیا، سفرنامه، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران، ۱۳۶۳ش؛ فرامرزی، احمد، «بنادر و جزایر خلیج فارس»، پژوهشهای ایران‌شناسی (ناموارۀ دکتر محمود افشار)، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۹ش، ج ۱۲؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (جاسک، پی‌بشک، گوادر)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۳ش، ج ۱۳۶-۱۳۷-۱۳۹؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران،۱۳۷۹ش؛ فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ۱۳۶۷ش؛ فلسفی، نصرالله، تاریخ روابط ایران و اروپا در دورۀ صفویه، تهران، ۱۳۱۶ش؛ همو، زندگانی شاه‌عباس اول، تهران، ۱۳۷۵ش؛ همو، سیاست خارجی ایران در دوران صفویه، تهران، ۱۳۴۲ش؛ فلور، ویلم، برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش؛ همو، حکومت نادرشاه (به روایت منابع هلندی)، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۸ش؛ فیدالگو، گ. پ.، گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسین صفوی، به کوشش ژان اوبن، ترجمۀ پروین حکمت، تهران، ۱۳۵۷ش؛ کاکس، پرسی، گزارشهای سالانه، ترجمۀ حسن زنگنه، تهران، ۱۳۷۷ش؛ گابریل، آلفونس، تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران، ترجمۀ فتحعلی خواجه نوری، تهران، ۱۳۴۸ش؛ لوئی بلان، لوسین، زندگی شاه عباس اول، ترجمۀ ولی‌الله شادان، تهران، ۱۳۷۵ش؛ مابرلی، جیمزفردریک، عملیات در ایران، ترجمۀ کاوه بیات، تهران، ۱۳۶۹ش؛ مجموعۀ قوانین ۱۳۱۶ش؛ محیط طباطبایی، محمد، «سرزمین بحرین»، سمینار خلیج‌فارس، تهران، ۱۳۴۱ش؛ ملکم، جان، تاریخ ایران، ترجمۀ اسماعیل حیرت، به کوشش مرتضى سیفی فمی تفرشی و ابراهیم زندپور، تهران، ۱۳۶۲ش؛ منجم‌ یزدی، محمد، تاریخ عباسی، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، ۱۳۶۶ش؛ نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۵ش؛ نصیری، محمدابراهیم، دستور شهریاران، به کوشش محمدنادر نصیری مقدم، تهران، ۱۳۷۳ش؛ وثوقی، محمدباقر، تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج‌فارس، شیراز، ۱۳۸۰ش؛ ویلسن، آرنلد، خلیج فارس، ترجمۀ محمد سعیدی، تهران، ۱۳۴۸ش؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

Curzon, G. N., Perisa and the Persian Question, London, ١٨٩٢; Ferrieer, R., «Trade from the Mid – ١٤ th Century to the End of the Safavid Period», The Cambridge History of Iran, vol. VI, ed. P. Jackson, Cambrdige, ١٩٨٦; Lorimer, J. G., Gazetteer of the Persian Gulf, ʾOmān and Central Arabia, Calcutta, ١٩١٥; Miles, S. B., The Countries and Tribes of the Persian Gulf, London, ١٩٦٦; Pires, T., The Suma Oriental, tr. A. Cortesäo, London, ١٩٤٤; Al - Qasimi, S. B. M., Power Struggles and Trade in the Gulf ١٦٢٠ - ١٨٢٠, London , ١٩٩٩; SCI, www. sci. org. ir/ portal/ faces/ public/ census ٨٥/ sensus ٨٥. natayej/ sensus ٨٥. information file; Smith, R. B., The First Age, Maryland, ١٩٧٠; Steensgaard, N., The Asian Trad Revolution of the Seventeenth Century, Chicago / London, ١٩٧٣; Teixeira , P., The Travels, tr. W. F. Sinclair, London, ١٩٠٢; Yapp, M. E., «British Policy in the Persian Gulf», The Persian Gulf States, London, ١٩٨٠.

محمدباقر وثوقی