يكی‌ از شهرستانهاي‌ استان‌ تهران‌ ( سالنامه‌...، ٨) كه‌ از شمال‌ به‌ شهرستان‌ تهران‌، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ ري‌، از غرب‌ به‌ شهرستان‌ كرج‌ و از شرق‌ به‌ شهرستان‌ ورامين‌ محدود است‌ ( فرهنگ‌ آباديها، ١٣٦٥ش‌، ١٠؛ فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها...، ٢٠). اين‌ شهرستان‌ از ٢ بخش‌ (مركزي‌ و چهاردانگه‌) و ٤ دهستان‌ و جمعاً ٤٠ آبادي‌ داراي‌ سكنه‌ تشكيل‌ شده‌ است‌؛ اسلام‌ شهر مركز اين‌ شهرستان‌ و تنها شهر آن‌ به‌ شمار می‌رود ( سازمان‌ تقسيمات‌...، ١٤؛ آمارنامه‌...، ٤).
دهستانهاي‌ اين‌ شهرستان‌ عبارتند از ده‌ عباس‌، صالح‌آباد، چهاردانگه‌ و فيروز بهرام‌. فيروز بهرام‌ از آباديهاي‌ كهن‌ است‌ كه‌ بناي‌ آن‌ را به‌ فيروز ساسانی‌ نسبت‌ داده‌، آن‌ را به‌ نامهاي‌ فيروز رام‌ و فيروز بران‌ ناميده‌اند (كريمان‌، ٢/ ٥٩٧). ياقوت‌ آنجا را فيروز رام‌ و از قراي‌ ري‌ نوشته‌ است‌ (٣/ ٩٢٨). در نزهۀالقلوب‌ نيز اين‌ آبادي‌ با نام‌ فيروز بهرام‌ آمده‌ است‌ (حمدالله‌، ٥٤). اعتماد السلطنه‌ به‌ همين‌ نام‌ اشاره دارد و می‌افزايد كه‌ اكنون‌ آن‌ را فيروز بران‌ می‌خوانند (٤/ ٢١١٥).
شهرستان‌ اسلام‌ شهر با آب‌ و هوايی‌ خشك‌ در پهنه‌اي‌ دشتی‌ قرار گرفته‌، و جنس‌ خاكهاي‌ آن‌ عمدتاً شنی‌ و رسی‌ است‌. شاخه‌اي‌ از رودخانۀ كرج‌ مهم‌ترين‌ منبع‌ آب‌ جاري‌ اين‌ منطقه‌ به‌ حساب‌ می‌آمد ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها، همانجا) كه‌ با احداث‌ سد كرج‌، روستاهاي‌ آن‌ از آب‌ كشاورزي‌ محروم‌ ماندند (حبيبی‌، ٦٥ -٦٦). امروزه‌، آب‌ مورد نياز آنجا از چاه‌ عميق‌ تأمين‌ می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها، همانجا). مطابق‌ آمار ١٣٦٧ش‌ جمعاً ٣٢٥ حلقه‌ چاه در اين‌ منطقه‌ وجود داشته‌ است‌ كه‌ بيش‌ از ٥٨% آن‌ چاه‌ عميق‌ بوده‌ است‌ ( فرهنگ‌ آباديها، ١٣٦٧ش‌، دوازده‌).
منطقۀ اسلام‌ شهر در ١٣٤٥ش‌ متشكل‌ از ١٠ آبادي‌ - به‌ مركزيت‌ قاسم‌ آباد شاهی‌ - بود كه‌ جمعاً حدود هزار نفر (حدود ٢٠٠ خانوار) را در خود جاي‌ داده‌ بود (حبيبی‌، ٦٥). در ١٣٥٥ش‌ آباديهاي‌ اين‌ منطقه‌ به‌ عنوان‌ يك‌ مجموعۀ زيستی‌ به‌ نام‌ شادشهر، و متشكل‌ از ٢٩ كانون‌ جمعيتی‌ مطرح‌ شدند. در اين‌ زمان‌، اگرچه‌ كانونهاي‌ اين‌ مجموعه داراي‌ قطعه‌بندي‌ شهري‌ بودند، اما بجز قاسم‌ آباد به‌ عنوان‌ شهر شناخته‌ نشده‌اند و در واقع‌ پذيراي‌ مهاجران‌ روستايی‌ بودند كه‌ به‌ عنوان‌ نيروي‌ كار سادۀ كارخانه‌هاي‌ پيرامونی‌ به‌ حساب‌ می‌آمدند (همو، ٦٦ -٦٧). در دورۀ بعد جمعيت‌ اين‌ منطقه‌ با رشدي‌ شتابان‌ افزايش‌ يافت‌ و در ١٣٦٥ش‌ به‌ ٠٣٦ ،٢٧٩نفر (٧٩٨ ،٥٢خانوار) رسيد ( سرشماري‌، نتايج‌ تفصيلی‌، ١٥). در اين‌ زمان‌ ٩/ ٢٢% از كل‌ جمعيت‌ منطقه در ٣٨ آبادي‌ آن‌ زندگی‌ می‌كردند و مابقی‌ (١/ ٧٧%) در تنها شهر آن‌ سكنی‌ داشتند (همانجا).
اين‌ منطقه‌ از لحاظ اجتماعی‌اقتصادي‌ چهره‌اي‌ روستايی‌ و غيرشهري‌ دارد؛ البته‌ برخی‌ آن‌ را نه‌ شهري‌ و نه‌ روستايی‌ دانسته‌اند (حبيبی‌، ٢٦١). در ١٣٦٧ش‌ جمعاً ٠٩٢ ،١خانوار بهره‌بردار كشاورزي‌ در اين‌ منطقه‌ زندگی‌ می‌كردند ( فرهنگ‌ آباديها، ١٣٦٧ش‌، همانجا). محصولات‌ كشاورزي‌ منطقه‌ شامل‌ غلات‌ و تره‌بار و همچنين‌ محصولات‌ باغی‌ از جمله‌ انگور، سيب‌ و گلابی‌ است‌ كه‌ مازاد آن‌ به‌ تهران‌ صادر می‌شود. پرورش‌ طيور نيز از ديگر فعاليتهاي‌ روستاهاي‌ منطقه‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها، همانجا). علاوه‌ بر اين‌ ٦٧٣ ،١٤رأس‌ گوسفند و بز، و ٨٨٢ ،١٥رأس‌ گاو و گاوميش‌ در اين‌ منطقه‌ نگهداري‌ می‌شده‌ است‌ ( فرهنگ‌ روستايی‌، ١٧٩).
جمعيت‌ اين‌ شهرستان‌ در ١٣٧٠ش‌ برابر ٣٥٣ ،٣٠٩نفر بود كه‌ ٦/ ٢٥% (١٧٠ ،٧٩نفر) آن‌ در ٤٠ روستاي‌ منطقه‌، و مابقی‌ (٤/ ٧٤%) در شهر زندگی‌ می‌كردند ( سالنامه‌، ٤١؛ آمارنامه‌، ٤). آمار غير رسمی‌ جمعيت‌ منطقه‌ را تا ٥٠٠ هزار نفر برآورد می‌كند (حبيبی‌، ٦٧). زبان‌ ساكنان‌ منطقه‌ تركی‌ و فارسی‌ با گويشهاي‌ كردي‌ و لري‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها، همانجا). از جمله‌ آباديهاي‌ مهم‌ شهرستان‌ در ١٣٦٥ش‌ (بجز مركز شهرستان‌) می‌توان‌ از شهرك‌ واوان‌ (٧٥٨ ،٣نفر)، شاطره‌ (٠٧١ ،٧نفر)، ميان‌ آباد (٥٧٦ ،١٠نفر)، احمد آباد مستوفی‌ (٨١٣ ،٧نفر)، شهرك‌ موسی‌ آباد (٢١٨ ،١٧نفر) و گلدسته‌ (٠٤٥ ،٦نفر) نام‌ برد ( فرهنگ‌ آباديها، ١٣٦٥ش‌، ١٦).

شهر اسلام‌ شهر

اين‌ شهر كه در اصل‌ روستايی‌ بيش‌ نبود، قاسم‌ آباد شاهی‌ نام‌ داشت‌ ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها، ٢٠؛ سرشماري‌، نتايج‌ مقدماتی‌، ١٤). اسلام‌شهر با ٩٩٢ متر ارتفاع‌ از سطح‌ دريا در ٣٥ و ٣٠ عرض‌ و ٥١ و ٢١ طول‌ جغرافيايی‌ ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديها، ٢٥٢) در ٢٤ كيلومتري‌ غرب‌ شهر ري‌ قرار گرفته‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافيايی‌ ايران‌، ١/ ١٥٦).
جمعيت‌ آن‌ در ١٣٢٨ش‌ ٥٨٣ نفر بود كه‌ بيشتر به‌ زراعت‌ (غلات‌، صيفی‌، چغندرقند و ميوه‌) می‌پرداختند (همانجا). سرشماري‌ ١٣٣٥ش‌ نشانگر كاهش‌ جمعيت‌ اين‌ آبادي‌ (٤٨١ نفر) بود ( گزارش‌...، ٥). رشد ناگهانی‌ و شتابان‌ جمعيت‌ اين‌ شهر با گسترش‌ بی‌رويۀ شهر تهران‌، و مهاجرتهاي‌ روستايی‌ پس‌ از دگرگونيهاي‌ دهۀ ١٣٤٠ش‌ و نيز قرار گرفتن‌ آن‌ در محورهاي‌ ارتباطی‌ و واحدهاي‌ صنعتی‌ پيرامون‌ تهران‌، مربوط بوده‌ است‌ (حبيبی‌، ٦٣ -٦٧). بدين‌سان‌، اسلام‌ آباد - كه در آن‌ زمان‌ قاسم‌ آباد ناميده‌ می‌شد - از ١٣٥٥ش‌ با جمعيت‌ ٢٩٢ ،٥٠نفر (٨٢٣ ،١٠خانوار) رسماً به‌ عنوان‌ شهر مطرح‌ شد ( سرشماري‌، ١٣٥٥ش‌، ١/ ل‌). اين‌ روند رشد پس‌ از آن‌ باشتابی‌ بيشتر ادامه‌ يافت‌ و به دنبال‌ آن‌ در ١٣٦٥ش‌ جمعيت‌ اين‌ شهر تا ١٢٩ ،٢١٥نفر افزايش‌ يافت‌ ( سرشماري‌، نتايج‌ تفصيلی‌، ١٥).
ويژگی‌ بارز جمعيت‌ اسلام‌ شهر جوانی‌ آن‌ است‌، تا جايی‌ كه‌ ١/ ٥١% از ساكنان‌ آن‌ كمتر از ١٥ سال‌ سن‌ داشته‌اند و نيز تنها ١/ ٤٤% از جمعيت‌ آن‌ در همين‌ شهر متولد شده‌اند (همان‌، ١٨) كه‌ نشانگر نسبت‌ بسيار بالاي‌ مهاجرپذيري‌ اين‌ شهر به‌ شمار می‌رود. ضمناً ٥/ ٣٠% از جمعيت‌ اين‌ شهر متولد نقاط روستايی‌ بوده‌اند (همانجا). ٨/ ٣١% از جمعيت‌ ١٠ ساله‌و بيشتر اين‌شهر شاغل‌بودند كه‌بيشتر در بخش‌صنعت‌و ساختمان‌ (٤٦%) به‌ فعاليت‌ اشتغال‌ داشتند. همچنين‌ ٨/ ١% آنان‌ در بخش‌ كشاورزي‌ و شاخه‌هاي‌ مربوط به‌ آن‌ شاغل‌ بودند و بقيه‌ (٧/ ٢٧%) به‌ امور ديگر می‌پرداختند (همانجا). در ١٣٦٥ش‌ ٦٨٣ ،٦واحد كارگاهی‌ در اسلام‌ شهر وجود داشت‌ ( سرشماري‌، نتايج‌ مقدماتی‌، ١٤) و خانوارهاي‌ مقيم‌ اين‌ شهر در ٦٨٤ ،٣٢واحد مسكونی‌ معمولی‌، ٢ چادر و ١٦٨ واحد آلونك‌ مانند زندگی‌ می‌كردند ( سرشماري‌، نتايج‌ تفصيلی‌، ١٩). جمعيت‌ اسلام‌ شهر در ١٣٧٠ش‌ ١٨٣ ،٢٣٠نفر بود ( سالنامه‌، همانجا).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ تهران‌ (١٣٧١ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجۀ استان‌ تهران‌، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛
اعتماد السلطنه‌، محمدحسن‌، مرآۀ البلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسين‌ نوايی‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
حبيبی‌، محسن‌، «اسلام‌ شهر، يك‌ مجموعۀ زيستی‌ كامل‌ يا يك‌ مجموعۀ زيستی‌ تركيبی‌»، گفتگو، تهران‌، ١٣٧٢ش‌، شم ١؛
حمدالله‌ مستوفی‌، نزهۀالقلوب‌، به‌ كوشش‌ گ‌. لسترنج‌، ليدن‌، ١٣٣١ق‌/ ١٩١٣م‌؛
سازمان‌ تقسيمات‌ كشوري‌ جمهوري‌ اسلامی‌ ايران‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٤ش‌؛
سالنامۀ آماري‌ كشور (١٣٧٣ش‌)، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٧٤ش‌؛
سرشماري‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٥٥ش‌)، استان‌ مركزي‌، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
سرشماري‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٦٥ش‌)، نتايج‌ تفصيلی‌، شهرستان‌ ري‌، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
سرشماري‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٦٥ش‌)، نتايج‌ مقدماتی‌، شهرهاي‌ كشور، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌؛
فرهنگ‌ آباديهاي‌ كشور (١٣٦٥ش‌)، شهرستان‌ تهران‌، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
فرهنگ‌ آباديهاي‌ كشور، سرشماري‌ عمومی‌ كشاورزي‌ (١٣٦٧ش‌)، استان‌ تهران‌، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديهاي‌ كشور (تهران‌)، سازمان‌ جغرافيايی‌ نيروهاي‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌، ج‌ ٣٨؛
فرهنگ‌ جغرافيايی‌ ايران‌ (آباديها)، استان‌ مركزي‌، دايرۀ جغرافيايی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٢٨ش‌؛
فرهنگ‌ روستايی‌ (١٣٦٥ش‌)، كل‌ كشور، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
كريمان‌، حسين‌، ري‌ باستان‌، تهران‌، ١٣٤٩ش‌؛
گزارش‌ مشروح‌ حوزۀ سرشماري‌ تهران‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٣٧ش‌؛
ياقوت‌، بلدان‌؛
نيز:

Habibi, M., «Eslamshahr, un nouveau type de banlieue a Téhéran », CEMOTI, Paris, ١٩٩٦, no. ٢١.
عباس‌ سعيدي‌