دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٠ - اسلام آباد غرب
اسلام آباد غرب
نویسنده (ها) :
مژگان نظامی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِسْلامآبادِ غَرْب، نام شهرستان و شهر مركز آن واقع در استان كرمانشاه.
شهرستان اسلامآباد غرب
اين شهرستان از شرق به شهرستان كرمانشاه، از شمال به شهرستان جوانرود، از غرب به شهرستان سر پل زهاب و از جنوب به استان ايلام محدود میشود ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ٢٥). شهرستان اسلامآباد غرب با ٥/ ٦٧١ ،٤كم ٢ مساحت در قسمت مركزي استان كرمانشاه واقع شده، و شهر كِرِند نيز در اين شهرستان واقع است (همان، ١٧، ٢٥). همچنين اين شهرستان به ٣ بخش با نامهاي حميل، كرند و مركزي و ١٢ دهستان تقسيم میشود و مجموعاً داراي ٥٠١ آبادي است (همان، ١٧، ١٨). ارتفاع متوسط آن از سطح دريا ٣٤٦ ،١متر گزارش شده است (همان، ٣٧).
ويژگيهاي طبيعی
ناهمواريهاي ناحيۀ اسلامآباد غرب بخشی از پيشكوههاي زاگرس بهشمار میآيد كه بهصورت موازي از شرق به غرب كشيده شده ( جغرافياي كامل...، ١/ ٤٠٨)، و دشتهاي مرتفع در ميان آنها شكل گرفته، و سبب ايجاد گذرگاههاي عمده در اين ناحيه شده است ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ٣). مهمترين ارتفاعات اين ناحيه اينهاست: پاطاق، نوا كوه (كوه نوح)، دالاهو، قلعه قاضی و نسار كه عموماً در فصل زمستان پوشيده از برفند ( جغرافياي كامل، همانجا). ارتفاعات نواكوه و دالاهو در واقع حدفاصل مناطق گرمسيري و سردسيري استان كرمانشاه بهشمار میروند. نوا كوه از اطراف كرند و به موازات راه اصلی كرمانشاه - قصر شيرين امتداد میيابد و در گردنۀ پاطاق به ارتفاعات دالاهو میپيوندد و ارتفاع بلندترين قلّۀ آن از سطح دريا ٤٤٢ ،٢متر است( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ٥؛ نقشۀ عمليات...). ارتفاعات دالاهو نيز از منطقۀ پاطاق در جهت شمال به طرف ريجاب كشيده میشود و ارتفاع بلندترين قلّۀ آن از سطح دريا ٢٥٠ ،٢متر است ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، همانجا). دشتهاي حاصلخيز اين ناحيه كه مهمترين آنها ماهی دشت، كرند، راوند و بيونيچ است، در ميان اين رشته ارتفاعات قرار دارد ( جغرافياي كامل، همانجا).
شهرستان اسلامآباد غرب آب و هوايی نيمهخشك با زمستانهاي سرد و تابستانهاي گرم و خشك دارد و تحت تأثير سيستم مديترانهاي است. از اينرو باران سالانه بيشتر در فصلهاي زمستان و بهار فرو میريزد ( گزارش...، ١/ ب؛ طرح توسعه...، ٢/ ٣٨١). معدل حداكثر و حداقل دما در دورۀ ٦ ساله (١٣٦٥-١٣٧٠ش) در ايستگاه سينوپتيك اسلامآباد غرب به ترتيب ٢/ ٤٠ و ٧/ ١٧- سانتیگراد، و شمار روزهاي يخبندان ٥/ ١٠٢ روز برآورد شده، و ميانگين بارش سالانه طی همان سالها ٥١٦ ميلیمتر محاسبه شده است (نك : سالنامه... ). مرفولوژي كوهستانی و ريزشهاي جوّي نسبتاً زياد، سبب سرچشمه گرفتن چندين رود در اين ناحيه شده است، مانند زيمكان، شامار، كرند، راوند، مِرِگ و الوند ( جغرافياي كامل، همانجا). رود كرند از ميان شهر اسلامآباد غرب عبور میكند و سپس به نام راوند بهسوي جنوب منحرف میشود و همانند رود مرگ پس از ورود به حوضۀ علياي كرخه، سرانجام به رودخانۀ سيمره میپيوندد. رودهاي زيمكان و الوند نيز از كشور خارج میشوند و بهسوي خاك عراق جريان میيابند ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ١١، ١٢، ١٣).
پوشش گياهی ناحيه در بلنديها شامل جنگلهاي بلوط (كيهان، ٢/ ٤٥٥؛ كريمی، ٥٩، ٦٠؛ آمارنامۀ استان باختران، شش) و چند نوع درخت ميوۀ جنگلی، و در درههاي مرطوب، درختان زبان گنجشك، مورد و توت است (همانجا). همچنين چشمههايی در اين ناحيه وجود دارد كه از آنجمله هرسم، كرند، گوراجو، توتشاي و بابا مقصود شهرت بيشتري دارند ( جغرافياي كامل، ١/ ٤٠٩).
جمعيت
در ١٣٦٥ش، شهرستان اسلامآباد غرب ٤٦٦ ،٢٢٩نفر جمعيت داشته ( سرشماري عمومی...، ١)، و در ١٣٧٠ش، جمعيت آن، ٨٧١ ،٢٣٦نفر ( ٤٦٢ ،٤٠خانوار) با ٧٦١ ،١٢٢نفر مرد و ١١٠ ،١١٤نفر زن گزارش شده است ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ٦٦) كه بر اين اساس نسبت جنسی برابر ٦/ ١٠٧ بهدست میآيد. از اين شمار جمعيت، ٢/ ٣٧% آنها در شهرها و ١/ ٥٩% در روستاها زندگی میكنند و بقيه (٧/ ٣%) غير ساكنند (همانجا).
اقتصاد
فعاليت اقتصادي اهالی بهترتيب اهميت چنين است: زراعت، دامداري، باغداري و پرورش طيور و زنبور عسل ( فرهنگروستايی، ١٣٩). در ١٣٧٠-١٣٧١ش سطح زير كشت محصولات كشاورزي شهرستان اسلامآباد غرب ٦٩٠ ،١٣٧هكتار بود كه ٢٤٠ ،١٢٩هكتار آن به شيوۀ ديم و ٤٥٠ ،٨هكتار آن به شيوۀ آبی بهرهبرداري شده است. از اين مقدار ٥٨ هزار هكتار به كشت گندم آبی و ديم و ٩٠٠ ،٢٥هكتار به كشت جو آبی و ديم اختصاص داشته است. ساير محصولات آن حبوبات (خصوصاً نخود)، نباتات صنعتی و علوفهاي، سبزيجات، صيفی و ميوه بوده است ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ١٨٦- ١٩٥). منابع آب كشاورزي اين شهرستان از رودخانههاي فصلی و دائمی، چشمه، چاههاي عميق و نيمهعميق و قناتها تأمين میشود ( فرهنگ آباديها...، ده، يازده). نگهداري و پرورش دام، دومين فعاليت اقتصادي اهالی اين شهرستان بهشمار میرود، بهگونهاي كه در ١٣٦٥ش، ١٣٥ ،٢٥٩رأس گوسفند و بره، ٥٤٠ ،١١٥رأس بز و بزغاله و ٣٠٤ ،٤٦رأس گاو و گوساله در اين نواحی پرورش و نگهداري میشدند ( فرهنگ روستايی، ١٦٣). در گذشته پشم به دست آمده از دام اين نواحی به كشور عراق حمل میشده است (كيهان، همانجا). از صنايعدستی و رايج در اين شهرستان میتوان از ريسندگی و بافندگی الياف، گليمبافی، قالیبافی، تهيۀ نمد، زيلو، جاجيم و گيوه نام برد ( فرهنگ اقتصادي، «٦/ ١»).
ديگر ويژگيها
ساكنان شهرستان اسلامآباد غرب داراي مذهب تشيع و اهل حق هستند و بهطور عمده به زبان فارسی و گويش كردي سخن میگويند ( جغرافياي كامل، همانجا). اين شهرستان محل ييلاق و قشلاق عشاير متعددي است. براساس آمار ارائه شده، سالانه ٧٣٦ ،٢٥نفر ( ٥٨٠ ،٣خانوار) در فصل تابستان و ٩١٣ ،٨نفر ( ٢٤٢ ،١خانوار) از عشاير در فصل زمستان به اين شهرستان رفت و آمد دارند. اين عشاير بهطور عمده از ايلات قلخانی، كلهر، كرند، گوران و سنجابی هستند ( سرشماري اجتماعی...،٢٠). امكانات آموزشی اينشهرستان شامل ٥١٥ دبستان، ٨٠ مدرسۀ راهنمايی و ٢٠ دبيرستان است. همچنين خدمات درمانی اين شهرستان شامل يك بيمارستان، ١٨ درمانگاه، ٧ آزمايشگاه و ٧ داروخانه است ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ١٤٦).
شهر اسلامآباد غرب
اين شهر با ٤٦ و ٣١ طول و ٣٤ و ٦ عرض جعرافيايیدر ارتفاع ٣٣٠ ،١مترياز سطحدريا قرار گرفته است (پاپلی، ٥٩) و با شهر كرمانشاه (مركز استان)، ٥٦ كم فاصله دارد ( جغرافياي كامل، ٤٠٩؛ قس: نقشۀ راهنما...). اسلامآباد به علت قرار گرفتن در مسير ارتباطی كرمانشاه - قصر شيرين - خسروي (در كنار مرز) از اهميتی ويژه برخوردار است. ادامۀ اين مسير در خاك عراق از خانقين به بغداد منتهی میشود. جادۀ ديگري نيز از شرق اسلامآباد از راه كرمانشاه - قصر شيرين منشعب شده، در محل پل دختر به راه اصلی تهران - خرمشهر میپيوندد (كردوانی، ٣٩؛ نيز نك : نقشۀ راهنما).
شهر اسلامآباد و پيرامون آن به واسطۀ مجاورت با تمدنهاي باستانی عيلامی، كاسی و بابلی آثاري از آنها را در خود جاي داده است (كردوانی، ٥٠). با توجه به آثار به دست آمده از تپۀ چغاگاوانه، واقع در مركز شهر اسلامآباد غرب، به نظر میرسد كه قدمت آن به سدۀ ٩ تا اواسط سدۀ ٧ق م باز میگردد (همو، ٤٦). آثار آتشسوزي كه در طبقات حفاري شدۀ اين تپه به دست آمده، احتمالاً ناشی از حملات پياپی آشوريان، طی همان قرنها به اين شهر بوده است (همو، ٤٩). آثاري از جمله: زيورآلات برنزي، بشقابهايی به سبك ظروف يافت شده در لرستان و نيز نوارهايی از سولفيد مس طبيعی از هزارۀ ٣ يا ٤قم، از اين تپه به دست آمده است (ماتسون، ١٣٢ ؛ نيز نك : استاين، ٤٢٠). از ديگر آثار يافت شده، يك مُهر استوانهاي با ٣ رديف خط ميخی بابلی، مربوط به هزارۀ ٢ ق م و چند مجسمه از الهۀ كيريرشه است كه داراي ويژگيهاي عيلامی است. الهۀ كيريرشه، گال و اينشوشيناك خدايان سهگانهاي را تشكيل میدادند (كردوانی، ٤٦، ٥٠؛ قس: ماتسون، ٢٩٣). تپۀ چغاگاوانه با وسعت يك كم ٢ شهر بزرگی بوده است و شايد همان «شيماش» يكی از ٣ پايتخت عيلام باشد كه در سالنامههاي آشوري از آن ياد شده است و كاوشگران مدتها در جست و جوي آن بودهاند (كردوانی، ٥١؛ قس: ماتسون، همانجا).
در دورۀ اسلامی نيز، جغرافيانگاران در ذكر منزلگاههايی كه از كرمانشاه به بينالنهرين منتهی میشده است، به ترتيب از كرمانشاه - زبيديه - مرج القلعه - حلوان و ... نام بردهاند (يعقوبی، ٢٧٠؛ ابن رسته، ١٦٥-١٦٦؛ ابن حوقل، ٣٥٩؛ اصطخري، ١٩٥، ١٩٦؛ مقدسی، ١٣٥، ٤٠١؛ياقوت،٤/ ٦٨). لسترنج،زبيديه را با موقعيتكنونی اسلامآباد غرب يكی دانسته است (ص ١٩٢ )، اما اين نظر را قطعی نمیتوان دانست. در دورههاي بعد اين نقطه هارونآباد نام گرفت و محل سكناي رؤساي ايل كلهر شد(ابوالحسن،١٥٢؛ ناصرالدينشاه، ٧٦؛معصومعليشاه،٣/ ٥٦٩؛ اوبن، ٣٥٣). در ١١٦٤ق/ ١٧٥١م هنگام حملۀ نخست كريمخان زند به كرمانشاهان گروهی از سران كلهر همراه ابوالحسن گلستانه وزير آن سامان در هارون آباد به پيشواز وي رفتند (ابوالحسن، همانجا) و دو سال بعد كريمخان، علی مردانخان يكی از مخالفينش را كه توانسته بود در كرمانشاه نيرويی فراهم آورد، در هارونآباد شكست داد (قدّوسی، ٤٣٧). سپس در ١٣٣٤ق/ ١٩١٦م، در حكومت نظامالسلطنه، هارونآباد كه روستايی داراي موقعيت سوقالجيشی بود، مدتی زيرسلطۀ سپاهيان روسی قرار گرفت (بلوشر، ٥٨). در سفرنامۀ جهانگردان اروپايی كه ميان نجد ايران و بينالنهرين به ويژه از راه گردنۀ پاطاق به سوي كرمانشاه در رفت و آمد بودند، نام هارونآباد بارها آمده است. از آن جملهاند: سفرنامههاي پيترو دلاواله در ١٦١٧م (ص ١٣)، ژان اوتر در ١٧٣٩م (ص ١٨١)، راولينسون در ١٨٣٦م (ص ٣٨)، كنت لوران دوسرسی در ١٨٢٩-١٨٤٠م (ص ٢٣١)، سرهنگ چريكف روسی در ١٨٥١م (ص ١٤٠)، ژاك دومرگان در ١٨٩١م (ص ٦٣)، اوژن اوبن در ١٩٠٧م (همانجا) و بلوشر در ١٩١٦م (همانجا).
در سدۀ اخير هارونآباد كه روستايی از بخش باوندپور به شمار میآمد ( فرهنگ جغرافيايی...، ٥/ ٢٦٩)، بهتدريج توسعه يافت و صورت شهري بالنسبه مهم يافت (رزمآرا، ٣٥). بهويژه پس از احداث كارخانۀ قند تغييراتی در ظاهر شهر پديد آمد ( فرهنگ جغرافيايی، همانجا؛ جغرافيا و اسامی...، ٢٤).
در آغاز سدۀ ١٤ش اين شهر شاهآباد نام گرفت (رزمآرا، همانجا) و با پيروزي انقلاب اسلامی اسلامآباد ناميده شد. در ١٣٦٥ش شهر اسلامآباد ١٧٧ ،٧٣ نفر (٥٤٢ ،١٣ خانوار) جمعيت داشته است ( سرشماري عمومی، ١٨) كه در ١٣٧٠ش به ٤١٢ ،٧٧ نفر ( ٩٧٤ ،١٣ خانوار) رسيد. از اين شمار ٥٨١ ،٣٩مرد و ٨٣١ ،٣٧ نفر زن ( آمارنامۀ استان كرمانشاه، ٦٩) گزارش شده است و بدينسان در مقابل هر ١٠٠ نفر زن، تقريباً ١٠٥ نفر مرد بودهاند (همانجا). در ١٣٦٥ش از جمعيت ٦ ساله و بالاتر اين شهر ٣/ ٦٣% باسواد بودند كه اين نسبت در ميان مردان ٧/ ٧٢ درصد و بين زنان١/ ٥٣% است ( سرشماري عمومی، همانجا). در طبقهبندي شاغلان نيز بر حسب گروههاي عمدۀ فعاليت، از جمعيت شاغل ١٠ ساله و بيشتر اين شهر، ٢/ ٤% در گروه عمدۀ كشاورزي، دامپروري، شكار و ...، ٤/ ٦% در گروه عمدۀ صنعت، ٤/ ١٧% در گروه عمدۀ ساختمان، و بقيه در ساير گروههاي عمده فعاليت داشتهاند (همانجا).
مآخذ
آمارنامۀ استان باختران (١٣٦٣ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان باختران، تهران، ١٣٦٤ش؛
آمارنامۀ استان كرمانشاه (١٣٧١ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان كرمانشاه، تهران، ١٣٧٢ش؛
ابن حوقل، محمد، صورۀ الارض، ليدن، ١٩٣٩م؛
ابن رسته، احمد، الاعلاق النفيسۀ، ليدن، ١٨٩١م؛
ابوالحسن گلستانه، مجمل التواريخ، بهكوشش مدرس رضوي، تهران، ١٣٢٠ش؛
اصطخري، ابراهيم، مسالك الممالك، ليدن، ١٩٢٧م؛
اوبن، اوژن، ايران امروز، ترجمۀ علیاصغر سعيدي، تهران، ١٣٦٢ش؛
اوتر، ژان، سفرنامه، ترجمۀ علی اقبالی، تهران، ١٣٦٣ش؛
بلوشر، ويپرت، سفرنامه، ترجمۀ كيكاووس جهانداري، تهران، ١٣٦٣ش؛
پاپلی يزدي، محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جغرافيا و اسامی دهات كشور، وزارت كشو، تهران، ١٣٢٩ش؛
جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
چريكف، سياحتنامه، ترجمۀ آبكار مسيحی، تهران، ١٣٥٨ش؛
دلاواله، پيترو، سفرنامه، ترجمۀ شعاعالدين شفا، تهران، ١٣٤٨ش؛
راولينسون، هنري، سفرنامه، ترجمۀ سكندر امان اللهی بهاروند، تهران، ١٣٦٢ش؛
رزمآرا، علی، جغرافياي نظامی ايران (كرمانشاهان)، تهران، ١٣٢٠ش؛
سالنامۀ هواشناسی كشور، اسلامآباد غرب، ١٩٨٧-١٩٩٢م؛
سرسی، لوران، ايران در ١٨٣٩-١٨٤٠م، ترجمۀ احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٢ش؛
سرشماري اجتماعی - اقتصادي عشاير كوچنده (١٣٦٦ش)، جمعيت عشايري دهستانها، كل كشور، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماري عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتايج تفصيلی، شهرستان اسلامآباد، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛
طرح توسعۀ اقتصادي كرمانشاهان، سازمان برنامه، تهران، ١٣٥٤ش؛
فرهنگ آباديهاي كشور، سرشماري عمومی كشاورزي، ١٣٦٧ش، استان باختران، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ اقتصادي، شهرستان اسلامآباد غرب، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش ؛
فرهنگ جغرافيايی ايران (آباديها) استان ٥ كردستان ، دايرۀ جغرافيايی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣١ش؛
فرهنگ روستايی (١٣٦٥)، كل كشور، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛
قدوسی، محمدحسين، نادرنامه، مشهد، ١٣٣٩ش؛
كردوانی، محمود، «كاوشهاي علمی تپۀ چغاگاوانۀ شاهآباد غرب»، باستانشناسی و هنر ايران، تهران، ١٣٥٠ش، شم ٧، ٨؛
كريمی، بهمن، جغرافی مفصل تاريخی غرب ايران، تهران، ١٣١٦ش؛
كيهان، مسعود، جغرافياي مفصل ايران، تهران، ١٣١٠ش؛
گزارش وضع موجود و گذشتۀ بخشهاي مختلف استان باختران، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ١٣٦١ش؛
مرگان، ژاك، ايران، مطالعات جغرافيايی، ترجمۀ كاظم وديعی، تبريز، ١٣٣٩ش؛
معصومعليشاه، محمد معصوم، طرائق الحقائق، بهكوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣١٨ش؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسيم، ليدن، ١٩٠٦م؛
ناصرالدينشاه، سفرنامۀ عتبات، بهكوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٦٣ش؛
نقشۀ راهنماي كشور جمهوري اسلامی ايران، گيتاشناسی، تهران، شم ١٦٥؛
نقشۀ عمليات مشترك (زمينی)، ادارۀ جغرافيايی ارتش، تهران، سري ، K٥٥١ برگ ٣٨-٧ NI؛
ياقوت، بلدان؛
يعقوبی، احمد، البلدان، ليدن، ١٨٩١م؛
نيز:
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate. London, ١٩٦٦;
Matheson, S. A., Persia: An Archaeological Guide, London, ١٩٧٦;
Stein, A., Old Routes of Western Irān, London, ١٩٤٠.
مژگان نظامی