اَتَك، یا اَتُك، شهر و رودی در پاكستان.
شهر اتك: این شهر در °٣٢ و ´٥٣ عرض شمالی و °٧٢ و ´١٥ طول شرقی، در فاصلۀ ٦٤ كیلومتری جنوب شرقی پیشاور، در ناحیه‌ای به همین نام قرار گرفته است (دویی، ٣٥٠؛ قس: EI١؛ EI٢؛ بستانی، ٦ / ٢٠٨). شهر اتك مركز بخشی از راولپندی (پنجاب قدیم) است كه خود دارای ٤١٢‘١٠ كم‌٢ مساحت است و در ١٠١٩ م جمعیت آن ٤٣٠‘٤٦٤ نفر بوده كه حدود ٩٠٪ آن را مسلمانان تشكیل می‌داده‌اند (EI١). بستانی جمعیت این ناحیه را ٠٠٠‘٧٠٠ نفر نوشته است (بستانی، همانجا). رود اتك این ناحیه را از پیشاور جدا می‌سازد (دویی، ٣٧). این ناحیه را اخیراً كمپبل‌پور نامیده‌اند (WNGD, ٢٠٨).
قدمت شهر اتك به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. برخی منابع تاریخی خبر می‌دهند كه اسكندر در ٣٢٦ ق‌م به این شهر كه در آن زمان تاكسیلا نام داشته (چتفیلذ، ٦٧)، وارد شده است (چاتورودی، ٩٥؛ قس: مك‌كریندل، ٧٧, ٧٨؛ بستانی، همانجا). اكبر شاه در ٩٨٩ ق / ١٥٨١ م به منظور ایجاد امنیت و جلوگیری از تاخت و تاز مخالفان خود، خواجه شمس‌الدین خافی (خوافی؟) را مأمور ساختن دژی مستحكم در این محل كرد (ابوالفضل، ٣ / ٣٥٥، ٤٩١؛ «تاریخ»، V / ٤٢٣). این دژ در واقع یكی از دژهایی بودكه در این دوره در سرتاسر امپراتوری ساخته شد و در اصل گذرگاه دسترسی به هندوستان از طریق كابلستان به شمار می‌رفت (نات، II / ٢٧٤-٢٧٥).
تقریباً همۀ مهاجمان به سرزمین هند در طول تاریخ از شهر اتك عبور كرده‌اند (چتفیلد، مقدمه، ٣٣) و به همین علت این محل پیوسته دارای اهمیت نظامی بوده است. سلطان محمود در سدۀ‌ ٤ق / ١٠ م ضمن عبور از این ناحیه، سكنۀ غیرمسلمان آن را قتل عام كرد (همو، ٦٧). تیمور در ٨٠٠ ق / ١٣٩٨ م در این محل از سند عبور كرد (لین‌پول، ١٥٦) و نادر نیز در همین نقطه از این رودخانه گذشت (حدیث نادرشاهی، ٥١؛ اسپین، ٣٥). ظاهراً شهر و دژ اتك در طول سیطرۀ مغول به عنوان یكی از مراكز مهم ارتباطی مورد استفاده بوده است (همو، ٣٢).
نویسندۀ اكبرنامه به شهر اتك بنارس اشاره دارد كه در نزدیكی خیرآباد قرار داشته است (ابوالفضل، ٣ / ٤٩٢؛ قس: تسبیحی، ١ / ٧٧). در این زمان دو حد امپراتوری یعنی اتك و كَتَك، هر دو دارای پسوند بنارس بوده‌اند («تاریخ»، V / ٣٨٦, ٤٢٣). شیر شاه سوری (حك‌ ‌٩٤٨-٩٥٢ ق) در مدت كوتاه سلطنت خود، این دو حد را از طریق جادۀ بزرگی كه با علامتهای تعیین مسافت مشخص بود، به یكدیگر متصل ساخت (حكمت، ١٤٣، ٤٩٤).
در هر حال، در سدۀ ١٦ ‌و اوایل سدۀ‌ ١٧ م، اتك را شهری دانسته‌اند كه دارای دژی مستحكم بوده و رود سند از كنارۀ غربی آن می‌گذشته است («سفرهای قدیم»، ١٦٨, ٢٩٢).
امروزه این شهر بین راولپندی و پیشاور قرار دارد (صافی، ١٠٤) و جمعیت آن را دویی (ص ٣٥١) ٦٣٠ نفر و بستانی ٨٠٠‘١ نفر نوشته است (بستانی، همانجا).

رود اتك

منابع مختلف این رود را همان رود سند (انوار، ٧٣٩) و گاهی نیلاب (كشمیری، ٥٢؛ مرعشی، ٢) و حتی آن را به خطا «كابل دریا» نیز نوشته‌اند (تسبیحی، همانجا). نویسندۀ تاریخ كشمیر، نیلاب را نام سند و همان رود اتك دانسته است (راج ترنگینی، ٤٠٨‌).
ظاهراً نام آب، رود و یا دریای اتك به قسمتی از سند كه از محل شهر اتك می‌گذرد، اطلاق شده است (قس: همان، ٣٥٢، ٤٠٨؛ اوتر، ١٥٧، ١٧٠)، هر چند برخی منابع نیز آن را رودی دانسته‌اند كه در محل شهر اتك به سند می‌پیوندد (چتفیلد، مقدمه، ٣٣)‌.
این رود در محل شهر و دژ اتك دارای ٢٥٠ متر عرض و با توجه به نوسان آبدهی فصلی بین ٩ تا ٢١ متر عمق دارد (بستانی، ٦ / ٢٠٨). دراین محل گردابی تشكیل می‌شودكه در گذشته عبور از آن در فصل طغیانی به سختی امكان‌پذیر بوده است (قابل خان، ٢ / ٨١٣). بستر این رود حدود ٦١٠ متر از سطح دریا ارتفاع دارد (دویی، ٣٨).
گذرگاه تاریخی اتك كمی پایین‌تر از محل اتصال كابل رود به سند قرار دارد (گوگ، ١٩٣). در این محل كوهها به یكدیگر نزدیك شده و حجم آب رودخانه به شدت افزایش می‌یابد و در فصل طغیانی به صورت جریانی سیلابی درمی‌آید (دویی،٣٧).
رود اتك در ١٤٥ كیلومتری پایین دست شهر اتك، از تپه‌های صخره‌ای و بریده شده عبور كرده و سرانجام به دشتهای پایین دست این ناحیه وارد می‌شود (همو، ٣٨). یك پل راه آهن در ١٨٨٣ م (١٣٠٠ ق) احداث شد (EI٢) و نیز امكان عبور با كشتی درعرض رودخانه در این محل وجود دارد (همانجا).

مآخذ

ابوالفضل علامی، اكبرنامه، كلكته، ١٨٨٦ م؛
انوار، عبدالله، مقدمه و تحشیه و تعلیقات بر جهانگشای نادری، تهران، ١٣٤١ ش؛
اوتر، ژان، سفرنامه، ترجمۀ علی اقبالی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
بستانی؛
تسبیحی، محمد حسین، فارسی پاكستان و مطالب پاكستان‌شناسی، راولپندی، ١٣٥٢ ق / ١٣٩٤ ق؛
حدیث نادرشاهی، به كوشش رضا شعبانی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
حكمت، علی اصغر، سرزمین هند، ١٣٣٧ ش؛
راج ترنگینی‌ (تاریخ كشمیر)، ترجمۀ فارسی ملاشاه محمدشاه آبادی، به كوشش صابر آفاقی، راولپندی، ١٣٥٣ ش / ١٣٩٤ ق؛
صافی، قاسم، سفرنامۀ‌ پاكستان، تهران، ١٣٦٦ ش؛
قابل خان، ابوالفتح، ‌آداب ‌عالمگیری، گردآوری صادق مطلبی انبالوی، به كوشش عبدالغفور چودهری، لاهور، ١٩٧١ م؛
كشمیری، عبدالكریم، بیان واقع، سرگذشت احوال نادرشاه، تهران، ١٣٦٢ ش؛
نیز:

Chatfield, R., Hindoostan, New Delhi, ١٩٨٣;
Chaturvedi, S., Foreign Influx and Interaction with Indian Culture, New Delhi, ١٩٨٥;
Douie, J., The Panjab, North-West Frontier Province and Kashmir, Lahore, ١٩٧٤;
EI١;
EI٢;
Early Travels in India, ed. W. Foster, New Delhi, ١٩٨٥;
Gough, C. and A. D. Innes, The Sikhs and the Sikh Wars, New Delhi, ١٩٨٦;
The History of Iran, Lahore, ١٩٧٦;
Lane-Poole, S., Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٠;
Mc Crindle, J. W., The Invasion of India, New Delhi, ١٩٨٣;
Nath, R., History of Mughal Architecture, New Delhi, ١٩٨٥;
Spain, J. W., The Pathan Borderland, Karachi, ١٩٨٥;
WNGD.

عباس سعیدی