اَتْریب، شهری باستانی در شرق مصر كه نام آن در قدیم هات‌بیراب، یعنی قصر واقع در وسط و نام دینی آن كاكم یعنی شهر گاو سیاه بوده كه این گاو مورد پرستش مردم شهر بوده است. در زبان یونانی این شهر اتریبیس،در سریانی، هَتّریب و به قبطی اَترِبی نامیده می‌شده است (ابن دقماق، ٢ / ٤٢؛ رمزی، ١ / ١١، ٢(١) / ١٨). در روایات افسانه‌ای آمده است كه این شهر را اتریب بن مصر بن بیصر بن حام ابن نوح (ع) بنا نهاد (ابن عبدالحكم، ٩؛ مسعودی، ١ / ٣٩٦؛ یاقوت، ١ / ١١١).
این شهر در عهد فراعنه مركز شهرستان کِمی، دهمین شهرستان از سرزمینهای پایین مصر بوده و در سدۀ ٨ م مركز ابرشیه بوده است (رمزی، همانجا). اتریب در قدیم شهر آبادی بوده كه خراجش ٠٠٠‘ ٣ دینار و مساحتش ٨٤٠ فدّان (ابن دقماق، ٢ / ٥١) بوده است. طول آن ١٢ میل و دارای ١٢ دروازه بوده، در بزرگ راه آن ٣ گنبد مرتفع با برجهای دیده‌بانی قرار گرفته و در بالای آنها آیینه‌ای تعبیه شده بوده كه شهرهای دوردست در آن دیده می‌شدند. دروازه‌ها دارای مجسمه‌های عجیبی بودند كه در موارد مخصوصی حركت می‌كردند. در شهر گردشگاهها و وسایل تفریح و بازی احداث شده بود و حیوانات وحشی رام شده و مرغان آوازخوان زیبا در آنجا نگهداری می‌شدند (نک‌ : مقریزی، ١ / ١٧٥-١٧٦). گفته‌اند كه این شهر یكی از ٧ شهر عجیب و افسانه‌ای مصر بوده است (بستانی، ٢ / ٤٥٨).
اتریب در زمان منصور خلیفۀ عباسی آباد بوده و ابن عقبه مأمور وصول خراج آنجا بوده است (كندی، محمد، ٣٦٥). در سدۀ ٤ ق / ١٠ م از این شهر با نام دیر اتریب یاد شده و داستانی را به آنجا نسبت داده‌اند (نک‌ :شابشتی، ٣١٣). دیر مذكور را دیر مارت مریم (دیر مریم مقدس) نیز گفته‌اند (یاقوت، ٢ / ٦٩٣). در این دیر همه ساله در پانزدهم ماه آب (٢١ بوونه از ماههای مصری) مراسمی برگذار می‌كردند (شابشتی، همانجا؛ قزوینی، ١٩٦). در سدۀ ٦ ق / ١٢ م نیز از بازار آباد آن یاد كرده‌اند (نک‌ : ادریسی، ٣٣٣).
این شهر از سدۀ ٧ ق / ١٣ م رو به ویرانی نهاد، به طوری كه بعدها از آن تنها نامی به عنوان یك شهر قدیمی در دفاتر مالی و اسناد و مدارك باقی مانده است (رمزی، همانجا). امروزه محل این شهر به تلّ اتریب معروف است كه قریب ٢٠٠ فدّان مساحت دارد و به سبب انتقال خاك آن به نظور كود دادن به زمینهای كشاورزی اطراف و استفادۀ مردم محل از بقایای مواد آن از قبیل آجر قرمز و شكستۀ سفالها، به عنوان مصالح ساختمانی خود، آثار شهر از بین رفته است و حوضهای واقع در اراضی شهر بنها، انسان را به محل آن راهنمایی می‌كند (همانجا).
در آمار ١٨٩٧ م نام دو سرزمین خالی از سكنه به نام نصف اتریب آمده كه یكی از آنها از توابع بندر بنها و دیگری از توابع ناحیه میت خنازیر است كه امروزه به نام منیة السباع شناخته شده و در مركز بنها قرار دارد. اولی كه تابع شهر بنهاست تاكنون موجود بوده و به سبب آنكه در قسمتی از محل شهر قدیمی اتریب واقع شده، به تلّ اتریب معروف است. از ١٩٤٢ م طبق تصویب نامه‌ای، سرزمین نصف اتریب از لحاظ اداری از بندر بنها متنزع شده و شهر اتریب نامیده شد (همو، ٢(١) / ١٨).
اتریب زمانی مركز ناحیۀ (استان) وسیعی به همین نام بوده كه مشتمل بر ١٠٨ (مقریزی، ١ / ٧٣)، یا به قولی (دمشقی، ٢٣١)، ٩٥ آبادی و روستا بوده كه از آن جمله می‌توان بنها را نام برد (نیز نک‌ : یعقوبی، ٩٦). عین شمس نیز از قصبه‌های این ناحیه بوده كه از آن به جز ‌آثار كهن چیزی بر جای نمانده است (یاقوت، ١ / ١١٢؛ بغدادی، ١ / ٢٣). ابن دقماق نواحی اتریب و عین شمس را جزو ٣٣ ناحیۀ منطقۀ شرقی مصر قید می‌كند (ص ٤٢-٤٣). ابن تختكان، اتریب را یكی از ٤ ناحیۀ مهم و بی‌مانند مصر می‌نویسد (كندی، عمر، ٥٤).

مآخذ

ابن دقماق، ابراهیم بن محمد، الانتصار لواسطة عقد الامصار، بیروت، دارالآفاق الجدیده؛
ابن عبدالحكم، عبدالرحمان بن عبدالله، فتوح مصر و اخبارها، لیدن، ١٩٢٠ م؛
ادریسی، محمد بن محمد، نزهة المشتاق فی افتراق الآفاق، رم / ناپل، ١٩٧٠ م؛
بستانی؛
بغدادی، عبدالمؤمن بن عبدالحق، مراصد الاطلاع، به كوشش علی محمد بجاوی، بیروت، دارالمعرفة؛
دمشقی، محمد بن ابی‌طالب، نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر، لایپزیگ، ١٩٢٣ م؛
رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة، قاهره، ١٩٥٣-١٩٥٤ م؛
شابشتی، علی بن محمد، الدیارات، به كوشش كوركیس عواد، بغداد، ١٣٨٦ ق / ١٩٦٦ م؛
قزوینی، محمد بن محمود، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤م؛
كندی، عمر بن محمد، فضائل مصر، به كوشش ابراهیم احمد عدوی و علی محمد عمر، قاهره، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
كندی، محمد بن یوسف، الولاة و كتاب القضاة، به كوشش روون گست، لیدن، ١٩١٢ م؛
مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، به كوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٩٣ ق / ١٩٧٣ م؛
مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار، بیروت، دارصادر؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد بن اسحاق، البلدان، نجف، ١٣٣٧ ق / ١٩١٨ م.

ابوالحسن دیانت