اَبْیار، قریه ای در جزیرۀ بنی نصر مصر میان قاهره و اسكندریه. بعضی مؤلفان قدیم آن را قریه (یاقوت، ١ / ١٠٨؛ ابن عبدالمنعم، ١٠) و برخی شهر (قزوینی، ١ / ١٣٨؛ ابن بطوطه، ٣١) نوشته اند. ابیار اگر زمانی سیمای شهری داشته، بعدها اهمیت خود را از دست داده و به صورت قریه ای تابع مركز كفر الزیات در آمده است (رمزی، ١ / ٢١٣؛ كشف اسماء ٢٣٠). وجدی شمار جمعیت آن را ١٠٥٠٠ نفر نوشته است (١ / ٣٨). قزوینی ابیار را سرزمینی دارای معدن كربنات دو سدیم (نطرون) ذكر كرده است (همانجا). ابیار به داشتن شخصیتها و مساجد متعدد شهرت داشته است.
ابن بطوطه هنگام بحث دربارۀ‌ابیار آن را شهری كهن، بسیار زیبا و دلگشا نوشته و از مساجد متعدد آن یاد كرده است (همانجا). او ابیار و نحر اریه را دو ناحیۀ‌نزدیك به یكدیگر یاد كرده كه رود نیل آنها را از یكدیگر جدا كرده است. به نوشتۀ همو پارچه های مرغوبی در ابیار یافته می شد كه در شام و عراق و مصر به قیمت گران به فروش می رفته است (همانجا؛ نیز نك‌: ابن دواداری، ١٠١). ابن بطوطه می نویسد پارچه های نحر اریه با وجود نزدیكی به ابیار مرغوب نیست وحتی مردم تحراریه پارچه های شهر خود را نمی پسندند. وی همچنین از رسم مردم ابیار یاد كره و نوشته است كه روز ٢٩ شعبان وجوه طبقات و فقها در خانۀ قاضی گرد می آیند و پس از تكمیل شمار حاضران، قاضی و همراهان و نیز مردم به دنبال آنان به جایگاه بلندی در بیرون شهر كه خاص رؤیت هلال و مفروش است، می روند و پس از گزاردن نماز مغرب به شهر باز می گردند (همانجا). ابیار دارای نخلستانهای وسیع بوده است، چنانكه به نوشتۀ مقریزی، در ٨٢٦ ق،١٢٠٠ اصله از نخلهای آنجا بر اثر تندبادی ریشه كن شد (٤(٢) / ٦٣٥).
تنی چند از فقها و محدثان از ابیار برخاسته اند كه از آن جمله اند : ابوالحسن علی بن اسماعیل بن اسد ربعی ابیار (یاقوت،‌همانجا)، ابوالحسن علی بن اسماعیل بن عطیه فقیه مالكی اسكندریه و شارح برهان در اصول فقه (همو، ١ / ١٠٩؛ تاج العروس، ٣ / ٦٥) و فقیه ادیب عبدالهادی نجا ابیاری استاد جامع الازهر (د ١٠٣٥ق / ١٨٨٨ م) كه آثاری در ادبیات، فقه، حدیث و تصوف دارد.

مآخذ

ابن بطوطه، محمد، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤ م؛
ابن دواداری، ابوبكر، كنزالدرر و جامع الغرر، قاهره، ١٣٧٩ق / ١٩٦٠م؛
ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطار فی خبر الاقطار، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨١ م؛
تاج العروس؛
رمزی محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریه، قاهره، ١٩٥٣-١٩٥٤ م؛
قزوینی، زكریا، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت. ١٣٨٠ق / ١٩٦٠ م؛
كشف اسماع المدن و النواحی المعتبره، قاهره، ١٩٥٥ م؛
مقریزی، احمد، السلوك لمعرفه دول الملوك، به كوشش سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره، ١٩٧٢ م؛
وجدی، محمد، فرید، دائرةالمعارف القرن العشرین، بیروت، ١٩٧١ م؛
یاقوت، بلدان.

عنایت الله رضا