جونْپور، شهر و مرکز ناحیه‌ای به همین نام بین رود گومتی در جنوب شرقی ایالت اوتارپرادش در شمال هند و در شمال غربی بنارس، که از دیرباز از مراکز اصلی فرهنگی و آموزشی مسلمانان هند بوده است.
جونپور به شکل یک مثلث نامنظم است و بین °٢٥ و ´٢٤ و °٢٦ و ´١٢ عرض شمالی و °٨٢ و ´٧ و°٨٣ و ´٥ طول شرقی قرار دارد («فرهنگ سلطنتی ... »، XIV / ٧٣؛ جانسن، ٢٨١). رودخانۀ گومتی، جونپور را به دو نیمۀ نامتساوی تقسیم کرده، اما قسمت عمدۀ شهر در سمت چپ رودخانه قرار گرفته است («فرهنگ سلطنتی»، همانجا؛ «بریتانیکا ... »، III / ١٣٥).
بقایای باستانی حکایت از وجود شهری کهن در نزدیکی جونپور دارد («فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٨٢). احتمالاً جونپور در سدۀ ٥ ق / ١١م بنا نهاده شد، اما به تدریج طغیان آب رودخانۀ گومتی آن را ویران کرد، تا اینکه در ٧٦٠ق / ١٣٥٩م دوباره توسط سلطان فیروزشاه تغلق (سل‍‍ ٧٥٢-٧٩٠ق / ١٣٥١-١٣٨٨م) در طی ٦ ماه اقامتش در کنار گومتی ساخته شد. فیروزشاه به افتخار سلف خود، سلطان محمد تغلق‌شاه (سل‍‍ ٧٢٥-٧٥٢ق / ١٣٢٥-١٣٥١م) که جونان خان نام داشت، نام شهر را جوناپور نهاد (شمس سراج، ١٤٨؛ بنرجی، ٣٤, ١٣٩؛ جانسن، نیز «بریتانیکا»، همانجاها)؛ اما به باور برهمنان هندو، نام جونپور برگرفته از نام حکیمی دانشمند موسوم به جاناداگنی است که موطن وی جاناداگنی‌پور بود وبه مرور زمان این نام به جونپور تغییر یافته است. همچنین در افسانه‌های هندو آمده است که پس از پیروزی رام چندرا، پادشاه اجودهیا، بر حیوانی عظیم‌الجثه، وی معبدی بر ساحل چپ رودخانۀ گومتی ساخت که بعد از آن این شهر آباد شد («فرهنگ سلطنتی»، همانجا؛ حکمت، جونپور ... ، ٣).
در مسجد لال دروازه در جونپور کتیبه‌ای به خط سنسکریت وجود دارد که روی آن کلمۀ جانیام‌پور دیده می‌شود. به نظر باستان‌شناسان این واژه، نام کهن شهر بوده است. همچنین بقایای ستونها و سنگهای قدیمی معابد و بناهای هندو که از زمان فیروزشاه به بعد در ساخت بناها مورد استفاده قرار گرفته است (همان، ٣-٤)، نیز حکایت از قدمت این شهر دارد.
در ٤١٠ق، ناحیۀ جونپور توسط سلطان محمود غزنوی (سل‍ ٣٨٩-٤٢١ق / ٩٩٩-١٠٣٠م) فتح شد و در ٥٩٠ ق سراسر آن تا بنارس به تصرف مسلمانان درآمد. در ٧٢١ق، غیاث‌الدین تغلق‌شاه (سل‍ ٧٢٠- ٧٢٥ق / ١٣٣٠-١٣٢٥م) پسرش ظفرخان را به حکمرانی جونپور گمارد و این شهر به ظفرآباد شهرت یافت («فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٧٤؛ EI٢, II / ٤٩٨). به دستور سلطان ناصرالدین محمود تغلق (سل‍ ٧٩٥-٨١٥ ق) در ٧٩٦ق، خواجه ملک سروار مشهور به خواجه جهان با عنوان «سلطان الشرق» برای سرکوب شورشهای ولایات شرقی حکومت دهلی گسیل شد. خواجه جهان پس از تصرف جونپور، به‌تدریج این شهر و چند شهر دیگر را تحت حاکمیت خود درآورد (سیهرندی، ١٥٦-١٥٧؛ فرشته، ١ / ١٥٤؛ نهاوندی، ١ / ٣٨٩).
با حملۀ تیمور به هند و فتح دهلی (٨٠١ ق) اقتدار سلاطین تغلقیۀ دهلی از بین رفت و در ولایات مختلف حکومتهای مستقلی تشکیل شد که تیمور نیز بر آنها صحه گذاشت. از جملۀ این حکومتها سلسلۀ سلاطین شرقی (٧٩٦-٨٨٤ ق) بود که توسط خواجه جهان در جونپور بنیان گذاشته شد (بابر، ٤٨١؛ هاردی، ٢٦؛ کولک، ١٦٧).
در دورۀ فرمانروایی سلطان ابراهیم‌شاه شرقی (سل‍ ٨٠٤-٨٤٤ ق / ١٤٠٢-١٤٤٠م) به سبب آرامش و ثبات سیاسی، جونپور رشد و رونق بسیاری یافت، به طوری که تا سالهای متمادی با عنوان «شیراز هند» و مرکز دارالعلم اسلامی بود (حکمت، همان، ٧-٨، سرزمین ... ، ٢٤٧). با شکست سلطان حسین شرقی (سل‍‍ ٨٦٣-٨٨١ ق) از سلطان بهلول لودی (سل‍ ٨٥٥-٨٩٤ق) در ٨٨١ ق / ١٤٧٦م، سلطنت سلاطین شرقی جونپور خاتمه یافت و سلطان بهلول پسر خود باربک‌شاه را به تخت جونپور نشاند (بدائونی، ١ / ٢١٥؛ ماری، ٤٠٩).
باربک‌شاه در جونپور به نام خود خطبه خواند و سکه ضرب کرد (حسین، ١٧٦). با جلوس سلطان سکندر لودی (٨٩٤-٩٢٣ق) بر تخت دهلی، جونپور بر قلمرو پادشاهی دهلی افزوده شد (بابر، همانجا؛ بدائونی، ١ / ٢١٧). در آغاز تشکیل قدرت تیموریان در هند، و پس از کشته شدن ابراهیم لودی در ٩٣٢ق / ١٥٢٦م توسط بابر بهادرخان ــ حکمران بهار و جونپور ــ اعلام استقلال کرد. بابر، همایون را برای تصرف نواحی شرقی گسیل داشت و همایون توانست سراسر نواحی شرق تا جونپور را به تصرف درآورد (بابر، ٥٤٤؛ بدائونی، ١ / ٢٣٣؛ راس، ١٦؛ تاپار، I / ٢٨١). در طی درگیریهای همایون و شیرشاه در فاصلۀ سالهای ٩٣٨-٩٤٥ق چندین‌بار جونپور میان آنها دست به دست گشت (نک‍ : بدائونی، ١ / ٢٤٠؛ پاندی، ٣٨؛ ماری، ٧٤٨).
با جلوس اکبر (سل‍‍ ٩٦٣-١٠١٤ق / ١٥٥٦-١٦٠٥م)، جونپور که در اختیار ابراهیم سور بود، در ٩٦٦ق بدون جنگ توسط علی‌قلی‌خان به قلمرو اکبر افزوده شد (ابوالفضل، ٢ / ٨٢؛ پاندی، ٩٤-٩٥). با سرکشی علی‌ قلی‌خان و برادرش بهادرخان در جونپور (٩٧٠ق)، اکبر در ٩٧٢ق به جونپور رفت و به دستور وی آن ناحیه که ویران شده بود، آباد شد. اکبر یک سال در جونپور ماند (ابوالفضل، ٢ / ٢٥٢-٢٥٣، ٢٦٣-٢٦٤)، اما مخالفت علی قلی‌خان و مسئلۀ جونپور تا کشته شدن او در ٩٧٤ق ادامه یافت و پس از ختم این غائله در ٩٧٥ق تمامی «جاگیر» علی‌قلی‌خان و بهادرخان، که جونپور نیز جزو آن بود، به منعم‌خان، خان خانان اعطا شد (همو، ٢ / ٢٩٨؛ بایزید، ٢٩٩؛ بختاورخان، ٢ / ٥٩٢).
در دورۀ اکبر، جونپور چندین‌بار دیگر نیز به دست مخالفان وی افتاد (ابوالفضل، ٣ / ٢١، ٣٢٩، ٣٣١؛ بهکری، ١ / ١٥٠). با سازمان‌دهی جدید دورۀ اکبر، الله‌آباد در ٩٨٣ق / ١٥٧٥م به عنوان مرکز ایالت تعیین، و جونپور نیز تابع آن شد. از آن پس به‌تدریج از اهمیت سیاسی جونپور کاسته شد («فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٧٥-٧٦, ٨٣).
در ١١٣٥ق / ١٧٢٢م ناحیۀ جونپور در اختیار نواب اوده قرار گرفت و چند سال بعد به منسارام، حکمران بنارس، واگذار شد. پس از شکست نواب اوده، بنگش، نواب فرخ‌آباد، در حدود سال ١١٦٤ق / ١٧٥٠م حکمرانی برای جونپور تعیین کرد و در ١١٨٧ق / ١٧٧٥م جونپور به تملک بریتانیا درآمد (همان، XIV / ٧٦, ٨٣؛ قس: لاو، ١٠٣-١٠٤). در نیمۀ نخست سدۀ ١٣ق / ١٩م، که آقا احمد بهبهانی به جونپور سفر کرده، در سفرنامۀ خود آورده است که شهر دیگر رونق گذشته را ندارد و از علم و دانشوری در آن نشانی نیست (١ / ٤٦٨).
جونپور از دیرباز از مراکز مهم علوم، معارف اسلامی، ادب فارسی و عربی بود. اوج شکوفایی فرهنگی این شهر را می‌توان دورۀ حکمروایی سلاطین شرقی جونپور ــ به‌ویژه دورۀ ابراهیم شاه ــ دانست که از حامیان اصلی علم و ادب و از مشوقان دانشمندان بود؛ در دورۀ وی افراد شاخصی در عرصۀ علم و ادب پیدا شدند (لاو، ١٠٠). جونپور در سدۀ ٩ق / ١٥م همواره از مراکز اصلی جذب دانشمندان و طالبان علم و هنرمندان بود و این گروهها از اقصى نقاط هند، به‌ویژه صوبه‌های اوده و الله‌آباد و خارج از هند به این شهر می‌آمدند (بهبهانی، همانجا؛ حکمت، سرزمین، ٥٣، ١١٧، ٢٤٧؛ لاو، ١٠٢-١٠٣). موسیقی و شعر نیز در جونپور رشد بسیار کرد و اختراع نغمۀ «پردۀ خیال» را که از اقسام موسیقی هند است، به سلطان حسین شرقی نسبت داده‌اند (حکمت، همان، ١٣١).
با حملۀ تیمور به دهلی گروه بسیاری از دانشمندان این شهر رهسپار جونپور شدند که از آن میان می‌توان از قاضی شهاب‌الدین محمد دولت‌آبادی (د ٨٤٢ ق) که نزد علمای خراسان و عراق به «فاضل هندی» شهرت داشت، نام برد. شیخ محمد حسن جونپوری (د ٩٩٤ق) از عرفای بزرگ سلسلۀ چشتیه و مولانا محمد عسکری (د ١١٩٠ق) از علمای شیعۀ امامیه که در جونپور شهرت و آوازۀ بسیار داشت (حکمت، جونپور، ١٩، ٢٩، ٣٢)، از دیگر مشاهیر جونپور بودند. کبیر (٨٤٤-٩٢٤ق) مبدع طریقت بهکتی و از پیشروان بزرگ اتحاد مسلمانان و هندوها، نیز مدتی در جونپور اقامت داشت و از محضر استادان و مشایخ اسلامی بهره جست. گفته‌اند که شیخ تقی‌الدین مانیکپوری جونپوری معروف به پیرتقی، راهنمای کبیر به سرمنزل حقیقت بوده است (تاراچند، ١٤٨؛ حکمت، جونپور، ٣٣-٣٤، سرزمین، ٧٨). جونپور همواره مورد توجه پادشاهان تیموری بود و شاهزادگان و امیرانی که از این شهر می‌گذشتند، ضمن دیدار از مدارس آن، از کمک مالی نیز دریغ نمی‌ورزیدند (لاو، ١٠٣).
مهاجرت صنعتگران و هنرمندان از سرزمینهای مختلف ــ به‌ویژه ایران و ماوراءالنهر ــ به هندوستان سبب شد تا سبک معماری این دو سرزمین در شهرهای مختلف آن و از جمله جونپور متداول شود (احمد، ١٨٩؛ حکمت، همان، ١١٧). معماری جونپور تلفیقی از معماری هندی و اسلامی است و نخستین بناهای مشهور آن از بقایای معابد هندو ساخته شد که کتیبه‌های آن در بناهای فعلی برجای مانده است («فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٧٦؛ نیز نک‍ : حکمت، جونپور، ١٧).
از ابنیه و عمارات دورۀ سلاطین شرقی جونپور می‌توان بدین بناها اشاره کرد: ارگ جونپور که در ٧٧٨ق به دستور فیروزشاه و توسط برادرش، ابراهیم ملقب به نایب باربک، ساخته شد. این بنا یک دروازه داشت و در دورۀ حکومت منعم‌خان دروازۀ زیبای دیگری نیز برای آن ساخته شد؛ اتالا مسجد که در ٧٧٨ق به دستور فیروزشاه و توسط همان نایب باربک با بقایای معبد هندویی الٰهۀ اتالادوی آغاز و توسط ابراهیم شاه شرقی در ٨١١ ق / ١٤٠٨م تکمیل شد (حکمت، همان، ١١-١٣، ٢٠-٢١؛ بنرجی، ١٤٠). تلفیق معماری هندی و اسلامی در معماری این مسجد به خوبی مشهود است (احمد، همانجا)؛ مسجد جامع که بنای آن در ٨٧٥ ق به پایان رسید؛ مسجد خالص و مخلص؛ مسجد جانجیری که توسط دو تن از امرای ابراهیم شاه در حدود سال ٨٣٤ ق بنا گردید؛ و مسجد لال (لعل) دروازه که توسط ملکه بی‌بی راجی همسر سلطان محمودشاه (٨٤٤-٨٥٤ ق) ساخته شد و گویا مسجد مخصوص بانوان حرم بود، از دیگر مساجد مشهور جونپور است (حکمت، همان، ١٤، ١٦-١٧؛ «فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٨٢, ٨٤).
از بناهای دورۀ تیموری جونپور می‌توان از پل با شکوه و زیبای اکبری یا شاهی نام برد که توسط منعم‌خان بر روی رودخانۀ گومتی و در فاصلۀ سالهای ٩٧٢-٩٧٦ق ساخته شد. این پل دارای چند کتیبۀ فارسی است (حکمت، همان، ٢٢-٢٤؛ « بریتانیکا»، III / ١٣٥).
جونپور محل تلاقی چند مسیر راه‌آهن و بزرگ‌راه مهم است. ٨٨٪ زمینهای این ناحیه زیر کشت است و محصولات عمدۀ کشاورزی آن برنج، گندم، جو، ذرت، ارزن، حبوبات، نیشکر و تنباکو ست. فراوانی این گونه محصولات، جونپور را به صورت یک بازار خرید و فروش فراورده‌های کشاورزی درآورده است («اطلس ... »، ١٣٤, ١٦٠-١٦٣؛ «بریتانیکا»، جانسن، نیز همانجاها). عطرهای جونپور از دیرباز شهرت بسیاری داشت (نک‍ : بهبهانی، همانجا) و امروزه نیز از فراورده‌های مهم این شهر محسوب می‌شود. تولیدات دارویی، شیمیایی، ابزار و وسایل و فرش از دیگر تولیدات جونپور است. جمعیت شهر جونپور در ١٣٨٧ش / ٢٠٠٨م، ٥٤٣‘١٧٦ تن بوده است («فرهنگ جهانی»، npn.).

مآخذ

ابوالفضل علامی، اکبرنامه، به کوشش عبدالرحیم، کلکته، ١٨٧٩م؛
احمد، عزیز، تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمۀ نقی‌ لطفی و محمدجعفر یاحقی، تهران، ١٣٦٧ش؛
بایزید بیات، تذکرۀ همایون و اکبر، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٣٦٠ق / ١٩٤١م؛
بختاورخان، محمد، مرآة العالم: تاریخ اورنگ‌زیب، به کوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
بدائونی، عبدالقادر، منتخب التواریخ، به کوشش احمدعلی، با مقدمه و اضافات توفیق هاشم‌پور سبحانی، تهران، ١٣٨٠ش؛
بهبهانی، احمد، مرآت الاحوال جهان نما، قم، ١٣٧٣ش؛
بهکری، فرید، ذخیرة الخوانین، کراچی، ١٩٦١-١٩٧٤م؛
حکمت، علی‌اصغر، جونپور (شیراز هند)، شیراز، چاپخانۀ موسوی؛
همو، سرزمین هند، تهران، ١٣٣٧ش؛
سیهرندی، یحیى، تاریخ مبارک شاهی، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٩٣١م؛
شمس سراج، عفیف‌الدین، تاریخ فیروزشاهی، به کوشش ولایت حسین، کلکته، ١٨٩١م؛
فرشته، محمدقاسم، تاریخ، لکهنو، ١٢٨١ق / ١٨٦٤م؛
نهاوندی، عبدالباقی، مآثر رحیمی، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٩٢٥م؛
هاردی، پ.، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوتی، مشهد، ١٣٦٩ش؛
نیز:

An Atlas of India, Delhi etc., ١٩٩٠;
Babur, Z.M., Bābur-Nāma, tr. A. S. Beveridge, New Delhi, ١٩٧٩;
Banerjee.J. M., History of Firuz Shah Tughluq, Lahore, ١٩٧٦;
EI٢;
Husain, Y., Indo-Muslim Polity, Simla, ١٩٧١;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢;
Johnson, B. L. C., Geographical Dictionary of India, New Delhi, ٢٠٠٢;
Kulke, H. and D. Rothermund, A History of India, London / New York, ١٩٩٨;
Law, N. N., Promotion of Learning in India, Varanasi, ١٩٨٥;
Murray, J., The History of India, London, ١٩٠٥;
Pandey, A.B., Later Medieval India (١٥٢٦-١٧٦١ A. D.), Allahabad, ١٩٨١;
Ross, E. D., «
Babur»
, The Cambridge History of India, Cambridge, ١٩٣٧, vol. IV;
Students’
Britannica, India, New Delhi, ٢٠٠٠;
Tara Chand, Influence of Islam on Indian Culture, Allahabad, ١٩٤٦;
Thapar, R., A History of India, ١٩٦٦;
The World Gazetteer, www.world gazetteer.com.

هدى سیدحسین‌
زاده