بازَرْگان، شهری در بخش مرکزی شهرستان ماکو از استان آذربایجان غربی. این شهر کوچک در مرز ایران و ترکیه و در °٤٤ و ´٢٣ طول شرقی و °٣٩ و ´٢٣ عرض شمالی و در ارتفاع ٤٦٠'١ متری قرار گرفته است (فرهنگ جغرافیاییی ...، ١/ ١٤). بازرگان پیش‌تر از آبادیهای دهستان قلعه دره‌سی شهرستان ماکو بود (سرشماری...، ٥٨)، اما از ٤ تیر ١٣٧٥ به شهر تبدیل شد (تحقیقات مؤلف).
چگونگی نام‌گذاری بازرگان روشن نیست، شاید ازآن‌رو که بر سر راه ویژه‌ای قرارگرفته که کالاهای دو قارۀ آسیا و اروپار از آن می‌گذشته است، نام «بازرگان» را برآن نهاده‌اند (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).

ویژگیهای طبیعی

این شهر بر روی یک برآمدگی رسوبی، مشرف بر رودخانۀ آق چای قرار گرفته است (ایرانیکا). همچنین رودهای قره‌سود و ساری‌سو از کنار بازرگان می‌گذرند. قره‌سود از کوههای اطراف شهر سرچشمه گرفته، پس از عبور از دو کیلومتری جنوب خاوری بازرگان ب رودخانۀ زنگمار می‌پیوندد. ساری سو نیز که از کوههای اطراف بازرگان سرچشمه می‌گیرد، پس از گذر از ٣ کیلومتری خاور بازرگان، به زنگمار می‌ریزد. بازرگان را کوههای بایرام گَل در باختر، و قره‌حسن در شمال خاوری فراگرفته‌اند. این شهر آب و هوای معتدل و خشک دارد (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).

پیشینه

نخستین آگاهیهای مکتوب دربارۀ بازرگان، از سدۀ ١٣ق/ ١٩م پیش‌تر نمی‌رود. کنت‌دو سرسی سفیر فوق‌العادۀ فرانسه که در ١٢٥٥ق/ ١٨٣٩م به هنگام سلطنت محمدشاه قاجار (١٢٥٠-١٢٦٤ق/ ١٨٣٤-١٨٤٨م) برای مأموریتی سیاسی به ایران آمده بود، در خاطرات خود از بازرگانان نام برده است. او هنگام گذر از مرز کشور عثمانی از این روستای ایرانی یاد کرده است. سرسی در نوشته‌هایش، کوچه‌های بازرگان را گل‌آلود و خانه‌های آن را به صورت نیمه زیرزمین یاد می‌کند (ص ٧٢-٧٤). یک سال پس از آن، اوژن فلاندن جهانگرد فرانسوی در ١٢٥٦-١٢٥٨ق/ ١٨٤٠-١٨٤٢م از ایران دیدن کرد. او نیز به هنگام ورود به ایران، از بازرگان به عنوان دهستان ایرانی یاد کرده، و افزوده است که ایرانیان در اینجا عده‌ای تفنگچی برای حفاظت و تأمین گذاشته‌اند (ص ٥٤).
در میان نویسندگان ایرانی، به نظر می‌رسد نخستین کسی که از بازرگان یاد کرده، جعفرخان مشیرالدوله، مهندس باشی است. در ١٢٦٥ق/ ١٨٤٩م میرزا تقی‌خان امیرکبیر صدراعظم ایران، نمایندگی دولت ایران را به مشیرالدوله واگذار نمود تا به همراه نمایندگان عثمانی، روس و انگلیس تکلیف خطوط سرحدی را روشن نماید (ﻧﻜ : شمیم، ١٦٠). مشیرالدوله در رسالۀ تحقیقات سرحدیه از آبادیهای ماکو که عثمانیها آنها را تصرف کرده بودند، نام می‌برد و می‌افزاید که یک فرسنگ پایین تر از اینها، قریۀ بازرگان است که در تصرف مباشران‌خان ماکوست (ص ١٨٤). از این نوشته چنین برمی‌آید که به هنگام مأموریت مشیرالدوله، بازرگان در دست متصدیان ایرانی بوده است که شهر ماکو را اداره می‌کرده‌اند. با اینکه میان ایران و عثمانی دو عهدنامۀ صلح (عهدنامه‌های اول و دوم ارزروم) در ١٢٣٨ق/ ١٨٢٣م و ١٢٦٣ق/ ١٨٤٧م بسته شده بودف ولی عثمانیها با تفسیر سودجویانه از برخی مواد آن و به بهانه‌های بی‌اساس به مرزهای ایران تجاوز می‌نمودند و دولتهای واسطه (روس و انگلیس) نیز پنهانی از آنان حمایت می‌کردند. ازاین‌رو، اختلافات و درگیریهای مرزی میان دو کشور همسایه ادامه یافت و تا از هم پاشیدن امپراتوری عثمانی و پایان حکومت قاجار، همچنان باقی ماند (گزیده...، ١/ ٦-٧).
در پاییز ١٣٢٥ق/ ١٩٠٧م در اوایل مشروطیت در ایران، یک بار دیگر عثمانیها، بخشهای مهمی از سرزمینهای مرزی ایران را اشغال نمودند (کیهان، ٢/ ٣٩)؛ تا آنکه در موافقت نامه‌ای که در آبان ١٢٩٢/ نوامبر ١٩١٣ به امضای سفیران چهار دولت عثمانی، انگلیس و روس رسید، مرزهای دو کشور ترسیم شد و بر اساس آن، خط مرزی از میان روستای کرد باران عثمانی و روستای بازرگان ایران گذشت (مشایخ، ٢٢٨-٢٣٣). در همین سال بازرگانان را دهکده‌ای ١٠خانواری وصف کرده‌اند که از سوی ترکها به ایران واگذار شده است و کاروانهایی در آنجا فرود آمده، نیاز خود را برآورده می‌سازند (تهران...، I/ ٩٦).
پس از جنگ جهانی اول و تشکیل دولت نوین ترکیه، برای تعیین حدود و نصب نشانه‌های مرزی میان دو کشور، کمیسیونهایی تشکیل گردید که ننتیجه‌ای از آنها گرفته نشد، تا آنکه در٣ بهمن ١٣١٠ش/ ٢٣ ژانویۀ ١٩٣٢م قراردادی برای تعیین خط مرزی میان ایران و ترکیه در تهران منعقد گردید و در این قرارداد خط مرزی به قلۀ‌گیر بران در مغرب بازرگان بالا رفته، در خط مقسم‌المیاه میان روستاهای ترکیه و ایران ادامه یافت (مخبر،٨٣-٨٤).

جمعیت

بازرگان در ١٣٣٥ش/ ١٩٥٦م، ٣١٢ نفر جمعیت داشت که پس ازگذشت ١٠ سال (١٣٤٥ش) به ٧٨٣ نفر رسید (ایرانیکا). در ١٣٥٥ش جمعیت آن ٨١٨‘١ نفر (٣٧٣ خانوار) گردید (فرهنگ آبادیها...، ٥/ ٨٠) و در ١٣٧٥ش به ٠٥٣‘٧ نفر (٣٩٠‘١ خانوار) افزایش یافت. از جمعیت مذکور٤٨٢'٢ مرد و ٠٠٥‘٢ زن، باسواد، و شاغلان آن ١٨٨‘١ مرد و ٤٥ زن بوده‌اند (سرشماری، ٥٨-٥٩).

کشاورزی

کمبود آب سبب گردیده است که کشاورزان فعالیتی محدود و سنتی داشته باشند. بیشتر فعالیت آنان در زمینۀ کشت گندم، جو و نباتات علوفه‌ای و پرورش گوسفند است (فرهنگ جغرافیایی، همانجا؛ ایرانیکا).

موقعیت ارتباطی

بازرگان بر سر راه ایران به ترکیه و اروپا قرار گرفته، و این موقعیت، آن را از اهمیت بسیار برخوردار نموده است. از دیرباز نیز، راهی که ایران را از طریق تبریز، به بندر طرابوزان در کرانۀ دریای سیاه می‌پیوست، از این مسیر می‌گذشت. این راه امروزه نه تنها مهم‌ترین راه بازرگانی و مسافری به ایران و آسیای مرکزی است، بلکه یکی از مهم‌ترین جاده‌های خاور نزدیک نیز به شمار می‌آید.
در ١٢٩٤ش/ ١٩١٥م در گرماگرم نخستین جنگ جهانی یک رشته راه‌آهن باریک (به عرض ٠٠٧‘١ میلی‌متر) از شاه تختی در مرز ایران و ارمنستان، از راه ماکو و بازرگان به خاک ترکیه تا کنار رود فرات کشیده شد که ٤١٩ ﮐﻤ طول داشت و ١٠٥ ﮐﻤ آن در خاک ایران قرار داشت. این راه‌آهن پس از پایان جنگ برچیده شد (حامی، ١٤٧٦). در ١٣٤٢ش، با موافقت نامه‌ای که میان ٣ کشور ایران، ترکیه و پاکستان امضا شد، ساختمان راه اصلی بین‌المللی تهران ـ بازگان (بزرگ‌راه شمارۀ یک آسیایی ) آغاز گردید و در ١٣٤٧ش به پایان رسید (سید زنوزی، ٧٧). این بزرگ‌راه کشورهای اروپایی را از طریق مرز بازرگان به ایران می‌پیوندد و دارای اهمیت اقتصادی و جهانگردی بسیار است (نوربخش، ٧٠١).

گمرک

در ١٣١٦ش/ ١٩٣٧م، ایران و ترکیه موافقت نامه‌ای دربارۀ تنظیم طرز عمل گمرک امضا نمودند که برابر نخستین بند آن مقرر گردید که دو دولت دفاتر گمرکی خود را در مرز و در مسیر راه بازرگان ـ گرجی بلاغ دایر نمایند (اسناد...، ٥/ ٥٦-٥٩) و نیز در موافقت نامۀ دیگری که در ١٣٢٨ش/ ١٩٤٩م میان دو دولت امضا شد، ایران تعهد کرد که در بازرگان، تبریز و خانه (پیرانشهر)، انبارهایی برای کالا بسازد و در برابر، ترکیه متعهد گردید که انبارهایی در استانبول، اسکندرون و طرابوزان برای کالاهایی که از ایران صادر می‌گردد، احداث نماید (همان، ٢/ ١٠٦-١٠٧). در ١٣٥٣ش/ ١٩٧٤م که بهای نفت افزایش یافت و ایران توانست حجمهای بزرگی از کالا به کشور وارد نماید، رفت‌وآمد وسائط نقلیه نیز فزونی گرفت، چنانکه در ١٣٥٤ش حدود ٥/ ٢ میلیون تن کالا از گمرک بازرگان گذر کرد (ایرانیکا). در سالهای ١٣٦٠-١٣٦٧ش، بیش از٩٠٪ کامیونها و بیش از ٨٧٪ کالاهای حمل شده (بجز ١٣٦٥ش) از این مرز وارد شده استو در این مدت به‌طور میانگین در هر سال حدود ١٤٧هزار دستگاه کامیون و بیش از٢میلیون تن کالا از مزرهای کشور وارد شده که به ترتیب ١/ ٩٤٪ و ٥/ ٩٠٪ از کل کامیونها و کالاهای ورودی به مرز بازرگان اختصاص داشته است و نیز در این مدت ٣/ ٥٩ و ١/ ٦٦٪ از مجموع میانگین کامیونها و کالاهای خارج شده، به گمرک بازرگان مربوط می‌شود (رکن‌الدین، ٨٠٤، ٨١١). در ١٣٧٧ ش واردات ایران از گمرک بازرگان حدود ٦ میلیون تن و به ارزش حدود ٢٦ میلیون دلار بوده، و در همین سال صادرات ایران بیش از ٥/ ٢٥ میلیون تن و به ارزش حدود ٨ میلیون دلار بوده است (تحقیقات مؤلف).
اخیراً ایران و ترکیه یادداشت تفاهمی را برای همکاریهای گمرکی امضا نمودند که تاریخ اجرای آن ٥ آبان ١٣٧٧ش/ ٢٧ اکتبر ١٩٩٨م است. این یادداشت دربارۀ مسافران، اتومبیلها و دیگر امور گمرکی بازرگانِ ایران و گوربلاغ (گرجی‌بلاغ) ترکیه است. همچنین دو طرف موافقت نموده‌اند که تأسیسات گمرکی این نقاط نوسازی گردد و تأسیسات نوین دیگری برآنها افزوده شود، تا کالاهای دو کشور با سرعت بیشتری به اروپاو آسیای مرکزی برسید (سلام ایران).

مآخذ

اسناد معاهدات دو جانبۀ ایران با سایر دول، تهران، ١٣٧١ش؛
حامی، احمد، «راههای ایران»، ایرانشهر، تهران، ١٣٤٣ش/ ١٩٦٤م؛
ج ٢؛
رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا و دیگران، اقتصاد ایران، تهران، ١٣٧١ش؛
سرسی، لوران، ایران در ١٨٣٩-١٨٤٠م، ترجمۀ احسان اشرفی، تهران، ١٣٦١ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای کشور، شهرستان ماکو، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
سید زنوزی، امیرهوشنگ، مرند، تهران ١٣٥٨ش؛
شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجار، تهران، ١٣٤٢ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور (١٣٥٥ش)، استان آذربایجان غربی، شهرستان ماکو، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛
س فلاندن، اوژن، سفرنامه، ترجمۀ حسین نور صادقی، اصفهان، ١٣٢٤ش؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی، دورۀ قاجاریه، تهران، ١٣٦٩ش؛
مخبر، محمدعلی، مرزهای ایران، تهران، ١٣٢٤ش؛
مشایخ فریدنی، آزرمیدخت، مسائل مرزی ایران و عراق و تأثیر آن در مناسبات دو کشور، تهران، ١٣٦٩ش؛
مشیرالدوله، جعفر، رسالۀ تحقیقات سرحدیه، به کوشش محمد مشیری، تهران، ١٣٤٨ش؛
نوربخش، مسعود، با کاروان تاریخ، تهران، ١٣٧٠ش؛
تحقیقات مؤلف؛
نیز:

Iranica;
salairan. Org / iran news / ٩٨١٠٢٤. html;
tehran and northwestern iran, ed. L. adamec graz, ١٩٧٦.
محسن احمدی