آلتونْ کوپْری، شهری قدیمی، در کشور عراق واقع در نیمه‌راه کَرکوک‌ـ اَربیل، در استان کرکوک کنونی با °٤٤ و‌´٨ طول شرقی و‌°٣٥ و‌´٤٢ عرض شمالی. این شهر در درۀ زاب صغیر، جایی که این رودخانه از دره‌های عمیق کوهستانی به سوی جلگۀ دجله خارج می‌شود، در ٤٢ کیلومتری شمال غربی کرکوک و در حدود ١٠٥ کیلومتری جنوب شرقی موصل قرار دارد.

وجه تسمیه

نام آلتون کوپری از ٢ جزءِ آلتون (طلا) و کوپری (پُل) ترکیب یافته است یعنی پل طلایی. دربارۀ تسمیۀ آن گفته‌اند که سلطان مراد چهارم به هنگام ورود به بغداد (١٠٤٨ق / ١٦٣٨م) فرمان داد پلی بر این رودخانه بسازند و چون ساختن پل مستلزم هزینۀ فراوانی بود، فرمان داد در ساختن پل معادل وزن آن طلا خرج کنند، بدین سبب این پل آلتون کوپری نامیده شد، اما این وجه تسمیه درست نیست، زیرا حدود ٣٠٠ سال پیش از سلطان مراد (د ١٠٤٩ق / ١٦٣٩م) آلتون کوپری بر آلتون صو وجود داشته، و ظاهراً سلطان نامبرده پل را نوسازی کرده است. نام این شهر از «آلتون صو» (= قسمت علیای زاب صغیر) گرفته شده که در اصل آلتون صو کوپریسی (= پل آلتون صو) بوده و به اختصار آلتون کوپری خوانده شده است (سرکیس، ٢٨٩؛ اسلام آنسیکلوپدیسی). برخی احتمال داده‌اند که به عکس، نام رودخانه از نام شهر گرفته شده است. در این باب احتمالات دیگری نیز داده شده که ضعیف به نظر می‌رسد. نام این شهر در مآخذ به صورتهای آلتون کوپری (قاموس الأعلام ترکی)، آلتون کوپرو و آلتین کوپری (دایرةالمعارف اسلام)، آلتون کُپری (قدوسی، ٢٧٤، قاموس الاعلام) آلطون کُبْرُک (یزدی، ٣٩١ الف)، آلطون کوپری (شامی، ٢٣٩؛ طهرانی، ٢٠٩) و آلتین کُرپی (مروی، ٣ / ٨٩٣) آمده است. آلتون کوپری نام رسمی دولتی است و مردم آن را القَنْطَره می‌خوانند که بنا بر پژوهشهای مصطفیٰ حواد این نام تازگی ندارد و از آغاز قرن ٧ق / ١٣م به بعد رایج بوده است. وی به نقل از ابن فُوَطی، از دانشمندی به نام محب‌الدین ابی‌محمد قنطری یاد می‌کند و می‌نویسد: وی از القنطره، قریه‌ای از سواد اربیل بوده و در ٦٣٩ ق / ١٢٤١م درگذشته است (بستانی).

سیمای طبیعی

آلتون کوپری از ٢ بخش مجزا به نامهای قنطرۀ کبیر و قنطرۀ صغیر (پل بزرگ و کوچک) تشکیل شده است. قنطرۀ کبیر میان ٢ شاخۀ زاب صغیر به صورت جزیره‌ای قرار گرفته و قنطرۀ صغیر در مغرب و در ساحل غربی شاخۀ زاب واقع شده است و به وسیلۀ پلی به قنطرۀ کبیر متصل می‌گردد. بر روی شاخه‌های زاب پلهایی است که بخشهای مذکور را به هم می‌پیوندد (اطلس جهانی بزرگ، ٧٢). ٢ شاخۀ آلتون صو (زاب) که از داخل شهر می‌گذرند، از رودخانۀ زربا که در شمال شهر جاری است کم‌عرض‌تر و کم‌عمق‌ترند. ٢ پل سنگی (قنطرۀ کبیر و صغیر) شهر را به زمینهای اطراف می‌پیوندد. پلِ بزرگ بسیار خوش‌ترکیب و استوار و بلند است، چنان که از فراز آن می‌توان به آسانی شهر را مشاهده کرد. پل کوچک به عکس ارتفاعش از سطح شهر کمتر است (اسلام آنسیکلوپدیسی).

سابقۀ تاریخی

آلتون کوپری در قرن ٦ ق / ١٢م شهری معروف بوده است. از‌جملۀ قدیم‌ترین منابعی که نام این شهر در آن آمده، ظفرنامۀ شرف‌الدین علی یزدی (تألیف در ٨٢٨ ق / ١٤٢٥م) است. وی در بیان لشکرکشیهای امیرتیمور (د ٨٠٧ ق / ١٤٠٤م) و حرکت او به سوی بغداد می‌نویسد: «رایتِ نصرت شعار در ضمان حفظ و تأیید پروردگار به راه آلطون کُبرُک متوجه بغداد شد» (ص ٣٩١ الف). نیز در ظفرنامۀ شامی (تألیف ٨٠٤ ق / ١٤٠٢م) که تاریخ فتوحات امیرتیمور است، در ذیل عنوان فتح بغداد به حرکت تیمور از راه آلطون کوپری به بغداد گفت‌وگو شده است (ص ٢٣٩). ابوبکر طهرانی در کتاب دیار بکریه (نیمۀ قرن ٩ق / ١٥م) و غیاثی در تاریخ خود (تألیف اواخر قرن ٩ق / ١٥م) از آلتون کوپری و رفتن امرای آق قویونلو بدانجا یاد کرده‌اند (طهرانی، ٢٠٩). افونسویِ پرتقالی که سفر خود را در ٩٧٣ق / ١٥٦٥م آغاز کرده بود، در سفرنامۀ خود، و همچنین رستم‌پاشا (د ٩٦٨ق / ١٥٦١م) در تاریخ خود که به آلمانی ترجمه شده و بدلیسی در شرفنامه (تألیف در ١٠٠٥ق / ١٥٩٧م)، و کاتب چلبی (د ١٠٦٧ق / ١٦٥٧م) در کتاب فَذلَکه در حوادث سال ١٠٣٤ق / ١٦٢٥م و لانگریگ در سفرنامۀ خود (چاپ ١٢٤٣ق / ١٨٢٧م) از آلتون کوپری سخن گفته‌اند (سرکیس، ٢٩٠). در عالم آرای نادری از آمدن نادرشاه (١١٠٠-١١٦٠ق / ١٦٨٩-١٧٤٧م) به این شهر ذکری رفته است (٣ / ٨٩٣، ٩٠٦). آلتون کوپری با آنکه از نظر بافت شهری با کوچه‌های باریکش فاقد زیبایی است، اما از نظر مناظر خارج شهر یکی از زیباترین مناطق خاورمیانه به شمار می‌آید. امرا و پادشاهانی از قبیل امرای ترکمن (طهرانی، ٢٠٩) و تیموری (یزدی، ٣٩١) و سلاطین عثمانی بدان توجه داشته، و جهانگردان اروپایی آنجا را دیده و ستوده‌اند (دوسرسی، ٢٦٥؛ دایرةالمعارف اسلام). پل بزرگی که از عقبه‌های (گذرگاههای) بین کرکوک و موصل به‌شمار می‌رفته، ظاهراً یک‌بار توسط سلطان مراد چهارم مرمت شده و بار دیگر توسط حسن پاشا والی بغداد (سال ١١٢٩ق / ١٧١٧م) نوسازی گردیده است این پل که از سنگ ساخته شده بود در جنگ جهانی اول (١٩١٤-١٩١٨م) به دست ترکان عثمانی ویران شد. به گفتۀ هرتسفلد این پل ٢٥ متر طول و ١٨ متر بلندی داشته است، و به سبب انحنای زیاد ارابه‌ها و کاروانها به سختی از آن می‌گذشتند. زمان بنای نخستین پل به درستی روشن نیست. برخی آن را به رومیان قدیم نسبت می‌دهند و برخی دیگر اثر دورۀ ساسانی می‌دانند، زیرا شباهت بسیاری به آثار آن دوره داشته است. اما هرتسفلد بنای آن را به دورۀ اسلام، قرن ٣ق / ٩م نسبت می‌دهد و معتقد است که آن پل با پلهای متعددی که بر قاطول و نهروان بسته شده و نیز سد معروف به بند عظیم واقع در کوه حمرین، همزمان ساخته شده است (بستانی).

وضع کنونی

آلتون کوپری در زمانهای اخیر (نیمۀ اول قرن ٢٠) دارای ٣٠ دهکده با ساکنانی از کُرد و ترک و عرب بوده است. جمعیت آن بنا به گفتۀ نیبور ٤٠٠ تا ٥٠٠ خانوار بوده، ولی به گفتۀ منشی بغدادی (١٨٢٢م) شهر نزدیک به ٠٠٠’٣ خانوار داشته است. باکینگهام جمعیت آن را در زمان خود (١٨٢٧م) حدود ٠٠٠’٦ تا ٠٠٠’٧ تن نوشته که همه مسلمان بوده‌اند. مؤلفان دیگر جمعیت آن را ١٠٠ خانوار (١٨٤٠م)، ٠٠٠’٢ تن (١٨٧٤م، اسلام آنسیکلوپدیسی)، ٠٠٠’١٠ تن (١٨٨٩م، قاموس الاعلام)، ٠٠٠’٣ تن (١٩١٨م) و ٠٠٠’٤ تن (حدود ١٩٥٦م، بستانی) نوشته‌اند. زبان اصلی مردم ترکی است، و به زبانهای عربی و کردی نیز سخن می‌گویند (قاموس الاعلام).
پلهای این شهر از فولاد است. خط کرکوک‌ـ اربیل (از راه‌آهن عراق) از بالای رود زاب می‌گذرد. استخراج نفت کرکوک (١٣٤٦ق / ١٩٢٧م) و بهره‌برداری از آن (١٣٥٣ق / ١٩٣٤م) بیشتر نیروی انسانی ناحیۀ آلتون کوپری را به‌کار گرفته است. جز این، شغل عمدۀ مردم کشاورزی است. تأمین خدمات و تدارکات حمل و نقل بر رودخانۀ زاب با استفاده از قایق (کَلَکْ)، و نیز داد و ستد اشتغال بقیۀ مردم است (دایرةالمعارف اسلام).

مآخذ

ابوطالب خان، میرزا، مسیر طالبی، تهران، جیبی، ١٣٥٢ش، ص ٣٩٢؛
اسلام آنسیکلوپدیسی؛
بدلیسی، امیر شرف خان، شرفنامه، به کوشش محمد عباسی، علمی، ص ٥٦٥؛
بستانی (فوأد افرام)؛
دایرةالمعارف اسلامی؛
دوسرسی، لوران، ایران در ١٨٣٩-١٨٤٠، ترجمۀ احسان اشراقی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی ١٣٦٢ش، ص ٢٦٤؛
سرکیس، یعقوب، مباحث عراقیة، بغداد، ١٩٤٨م، صص ٢٩٠-٢٩٢؛
شامی، نظام‌الدین، ظفرنامه، به کوشش پناهی سمنانی، تهران، بامداد، ١٣٦٣ش، ص ٢٤٠؛
طهرانی، ابوبکر، دیار بکریه، به کوشش نجاتی لوغال و فاروق سومر، تهران، طهوری، ١٣٥٦ش، صص ٢٠٨، ٢١٠-٢١١؛
وبستر جدید جغرافیایی؛
قاموس‌الأعلام (ترکی)؛
قدوسی، محمدحسین، نادرنامه، خراسان، انجمن آثار ملی، ١٣٣٩ش، ص ٣٩٢؛
مروی، محمدکاظم، عالم آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، زوار، ١٣٦٤ش، ٣ / ٩٠٥- ٩٠٨؛
یزدی، شرف‌الدین علی، ظفرنامه، به کوشش عصام‌الدین اورونبایوف، تاشکند انتشارات فن، ١٩٧٢م، ص ٢٥٢؛
نیز:

Readers Digest;
Great World Atlas, ١٩٨١.

جعفر شعار