آشِب، از دژهای بزرگ و مستحكم ناحیۀ هَكّارِیّه در شمال شهر موصل (عراق) و محل سكونت كردهای هكّاری. این دژ كه به استحكام و استواری شهرت داشت، در ٢٣ رمضان ٥٣٧ ق / ١١ آوریل ١١٤٢م به دست اتابك عمادالدین زنگی بن آق‌سنقر (د ٥٤١ ق / ١١٤٦م) تسخیر گردید (ابن‌قلانسی، ٢٢٧؛ ابن‌عدیم، ٢ / ٢٧٦) و به دستور او ویران گشت و در كنار آن دژی بزرگ به نام عمادیّه بنا شد (یاقوت، ١ / ٦٣، ٣ / ٧١٧؛ ابوالفداء، ٢٧٦). ابن‌اثیر (د ٦٣٠ ق / ١٢٣٢م) داستان ویرانی دژ آشب را به نقل از دانشمندان كُرد بدین‌گونه بیان كرده است كه در ٥٢١ ق / ١١٢٧م اتابك عمادالدین زنگی به حكومت موصل و بین‌النهرین منصوب شد و به‌تدریج دژهای حمیدیه و اطراف موصل را تسخیر كرد. خبر این پیروزیها به حاكم دژ آشب، ابوالهیجاءبن عبدالله رسید. وی برای جلوگیری از حملۀ زنگی به دژ آشب هدایایی برای او فرستاد و خود نیز به نزد او به موصل رفت و مدتی بعد در همان‌جا درگذشت. پس از مرگ وی اتابك زنگی دژ آشب را تسخیر كرد و به دست نصیرالدین جقر سپرد. وی دستور داد دژ را ویران كنند و در كنار آن دژی دیگر بسازند و او این دژ را عمادّیه نامید (١١ / ١٤، ١٥، ٩١). مستوفی (د ٧٤٠ق / ١٣٣٩م) عامل ویرانی دژ آشب را به اشتباه عمادالدولۀ دیلمی (د ٣٣٨ق / ٩٤٨م) دانسته و عمادیه را كه توسط وی تجدید عمارت شده، شهری بزرگ و خوش آب و هوا معرفی كرده كه حقوق دیوانیش ٠٠٠‘٦٨ دینار بوده است (١٠٥). برخی از منابع عربی نام این دژ را «أَشَب» ضبط كرده‌اند (نك‌ : ابن‌قلانسی، ٢٧٧؛ ابن‌اثیر، ١١ / ١٤).

مآخذ

ابن‌اثیر، عزالدین، الكامل، بیروت، دارصادر، ١٣٩٩ق؛
ابن‌عدیم، عمربن احمد، زبدةالحلب، به كوشش سامی‌الدهان، معهدالفرنسی بدمشق، ١٩٥٤م، ٢ / ٢٧٧؛
ابن‌قلانسی، ابویَعْلى حمزه، ذیل تاریخ دمشق، بیروت، مطبعة‌الآباءالیسوعیین، ١٩٠٨م؛
مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، به كوشش گای لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق؛
یاقوت حموی، ابوعبدالله، معجم‌البلدان، به كوشش فردیناند ووستنفلد، لایپزیك، ١٨٦٧-١٨٧٠م، ٢ / ٦٩٠.

علی رفیعی