حَمْرین، رشته‌کوهی واقع در عراق. این رشته‌کوه از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد دارد و از شمال غربی به رشته‌کوه تورس در ترکیه، و از جنوب شرقی به رشته‌کوه زاگرس در ایران می‌پیوندد (حمیده، ٣٢٣). رشته‌کوه حمرین در ایران از شمال فکه تـا شرق بدره بـه درازای حـدود ٢٠٠ کمـ امتداد دارد و در تمام نقاط به دشتهای بین‌النهرین مشرف است (احتسابیان، ٣١٦).
این رشته‌کوه در منابع تاریخی به نام بارِما موسوم بوده است. سریانیها آن را اُرُخ یا اورُخ می‌خواندند (EI٢, III/ ١٤٩) و یونانیها بدان اُریکن می‌گفتند (نک‌ : پولیبیوس، III/ ١٢٧). نام بارما احتمالاً از بیت رمّان، به معنی معبد ریمون که ظاهراً معبدی آشوری بوده، گرفته شده است. این احتمال نیز وجود دارد که بارما برگرفته از نام روستایی به همین نام باشد. این روستا در خاور رود دجله و در حدود این رشته‌کوه واقع بوده و به سِن‌بارما شهرت داشته است (نک‌ : ابن‌حوقل، ١/ ٢٢٥؛ یاقوت، ١/ ٤٦٤)؛ اما لسترنج بر آن است که این شهر را که سِنّ (در عربی به معنای دندان) نام داشته است، برای تمیز دادن از شهرهای همنام به کوههای بارما نسبت داده‌اند (ص ٩١).
ظاهراً نخستین بار یاقوت نام حُمرین را برای این رشته‌کوه آورده است (همانجا). گویا حُمرین ریشه‌ای سریانی دارد، اما امروزه آن را حَمرین، به معنای سرخ‌رنگ، می‌نامند (EI٢، همانجا). در ایران حمرین و دیگر رشته‌کوههای مشرف بر دشتهای بین‌النهرین را عموماً پشتکوه می‌نامیده‌اند (نک‌ : رکلو، IX/ ٣٨٧).
جغرافیانویسان مسلمان به سبب پیوستگی این رشته‌کوهها به رشته‌کوههای زاگرس در غرب ایران و رشته‌کوههای توروس در شرق ترکیه، تعریفهای نادرستی از رشته‌کوه حمرین به دست داده‌اند. به نوشتۀ اصطخری این کوهها از غرب به نواحی مرکزی منطقۀ جزیره در شمال عراق امروزی، تا کرمان در شرق ادامه داشته است که به زعم او همان کوههای ماسبذان است (ص ٧٥). نویسندۀ حدود العالم نیز آغاز کوههای حمرین را از منطقۀ تکریت دانسته که تا ارمنستان و آذربایجان کشیده شده است (ص ٣٦١)، و یاقوت به سبب طول زیاد این رشته‌کوهها، می‌نویسد که شاید حمرین بر جهان محیط باشد (همانجا).
در عراق پرجمعیت‌ترین شهرهای دشت دیاله مانند بعقوبه و مندلی، در حوالی کوههای حمرین جای دارند (رکلو، IX/ ٤٣٧). تنها منطقۀ پرجمعیت میان بغداد و موصل هم در ناحیۀ تلاقی حمرین و دجله قرار دارد. در این ناحیه چشمه‌های سیاه نفت از عمق رودخانه فوران می‌کند (نک‌ : همو، IX/ ٤٣٣-٤٣٤). اصطخری نیز وجود چشمه‌های قیر و نفت را در سدۀ ٤ ق/ ١٠ م تأیید کرده است (همانجا).
ادریسی (٢/ ٦٦٤) و ابوالفدا (ص ٢٨٧) از وجود نهرهایی سخن می‌گویند که از کوههای حمرین در ناحیۀ اربیل آغاز می‌شود و پس از به هم پیوستن، به دجله می‌ریزند. اکتشافات خاورشناسان اروپایی در سده‌های اخیر، وجود جریان آبهای گوگردی و قیری از حمرین به دجله در حدود الفتاح عراق را به ثبت رسانده است (هرتسفلد، ٢١٩).

مآخذ

ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨ م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠ م؛
احتسابیان، احمد، جغرافیای ایران مخصوص مدارس نظام، تهران، ١٣١٨ ش؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، بیروت، ١٤٠٩ ق/ ١٩٨٩ م؛
اصطخری، ابراهیم، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠ م؛
حدود العالم، به کوشش و. مینورسکی، کابل، ١٣٤٢ ش؛
حمیده، عبدالرحمان، جغرافیة الوطن العربی، دمشق، ١٤١٠ ق/ ١٩٩٠ م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

EI٢;
Herzfeld, E. and F. Sarre, Archäologische Reise im Euphrat und Tigris-Gebiet, Berlin, ١٩١١;
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦;
Polybius, The Histories, tr. W. R. Paton, London, ١٩٧٢;
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٤.
محمداحسان مصحفی