اِگْری، شهری كهن در جمهوری مجارستان و مركز ایالت هِوِش كه در سدۀ ١١ق / ١٧م، در قلمرو دولت عثمانی قرار داشت. نام این شهر در زبان مجار، اگر، در لاتین آگریا و در زبان آلمانی ارلاو آمده است («دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٨٩, ٤٩١؛ هامر پورگشتال، III / ٣٠٦-٣٠٨)، منابع عثمانی آن را شبیه به گویش مجارها به شكل اِكری و اِكره (صولاق‌زاده، ٦٣٠؛ قره چلبی‌زاده، ٤٨١؛ لطفی پاشا، ٤٤٩؛ اولیا چلبی، ٧ / ١٦٠؛ فریدون بك، ٢ / ١٠٠؛ نیز نك‌ : «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٨٩) آورده‌اند.

اگری در °٤٧ و ´٥٤ عرض شمالی و °٢٠ و ´٢٣ طول شرقی واقع شده است ( بریتانیكا، ١٩٧٤ م، III / ٨٠٣). این شهر در درۀ رود اگر، و میان كوههای ماترا و بوك در ١٠ كیلومتری شمال شرق بوداپست (نك‌ : WNGD, ٣٥٨؛ «اطلس ... »، ٣١؛ EI^٢, II / ٦٨٩) واقع شده است. جمعیت اگری كه در میانۀ قرن ١٠ ق / ١٦ م از ٤ هزار نفر تجاوز نمی‌كرد، در ١٩٩١م / ١٣٧٠ش به بیش از ٦٢ هزار نفر رسید («دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٩٠-٤٩١؛«اطلس»، ٣٠٦).

اگری از شهرهای كهن مجارستان است و شاید بتوان گفت كه این شهر در حدود سال ٢٧٦ ق / ٨٨٩ م كه مجارها در درۀ دانوب و سرزمین مجارستان امروزی اقامت گزیدند، پدید آمده است (نك‌ : سامی، ٦ / ٤١٦٤؛ IA, IV / ١٩٦؛ «دائرةالمعارف بین‌المللی»، VI / ٣٠٦). در حدود سال ٣٩٩ ق / ١٠٠٩ م اولین پادشاه مجارستان ــ استفان قدیس ــ آن را به یك اسقف‌نشین تبدیل ساخت (IA، «دائرةالمعارف بین‌المللی»، همانجاها). در ٦٤٠ ق / ١٢٤٢ م مغولها اگری را ویران كردند و در ٦٥٩ ق / ١٢٦١ م دوباره شهر رو به آبادانی گذاشت و قلعۀ آن از نو ساخته شد (IA، همانجا؛ میدان لاروس، IV / ١٠٧). در ٨٤٦ ق / ١٤٤٢ م شهر دچار هجوم پیروان یان هوس ــ رهبر مذهبی چكها ــ شد («دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٨٩؛ IA، همانجا). در ٨٦٢ تا ٨٩٥ق / ١٤٥٨ تا ١٤٩٠م پس از بازسازی شهر و ایجاد مركز اسقف‌نشینی در آنجا، به تعمیر قلعه و تكمیل استحكامات آن پرداختند؛ چنانكه ٣٠٠ تا ٣٥٠ تن نیروی نظامی در آن مستقر بودند («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا).

دولت عثمانی در پی گسترش قلمرو خود در ٩٣٢ ق / ١٥٢٦ م نیروهای خود را به حدود قلعۀ اگری رساند و پس از جنگ مهاچ(٩٤٣ ق / ١٥٣٦ م)، این قلعه بارها دست به دست شد (IA، «دائرةالمعارف دیانت»، میدان لاروس، همانجاها). در اولین تهاجم جدی عثمانیها (٩٥٩ ق / ١٥٥٢ م)، فرماندهی قلعۀ اگری به دست استفان دوبو بود. نیروهای عثمانی پس از تسخیر شهرهای ایالت اگری تا پای قلعۀ اگری پیش تاختند (IA، «دائرةالمعارف دیانت»، همانجاها؛ پچوی، ١ / ٢٩٥-٢٩٦)، اما با دفاع سرسختانۀ مجارها پس

نشستند (همو، ١ / ٢٩٦؛ میدان لاروس، همانجا). این دفاع پیروزمندانۀ مردان و زنان شهر، دست‌مایۀ رمانی با عنوان «ستاره‌های اگری» شد، چنانكه خواندن آن در مدارس اجباری گردید. این داستان در ایجاد احساسات منفی در جوانان مجار نسبت به تركان عثمانی مؤثر افتاد و در نتیجه خاطرۀ كم‌رنگی از تسلط بعدی عثمانی در مجارستان برجای ماند («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا). منابع عثمانی ضمن اعتراف به استحكام قلعۀ اگری، افسانۀ دفاع مجارها را اغراق‌آمیز تلقی كرده‌اند و اغلب سرمای هوا را علت اصلی چشم‌پوشی از فتح قلعه می‌دانند (لطفی پاشا، ٤٤٩؛ صولاق‌زاده، ٥١٧- ٥١٨؛ منجم‌باشی، ٣ / ٥٠١؛ «دائرةالمعارف دیانت»، همانجا).

جنگهای ١٥ ساله از ١٠٠١ تا ١٠١٥ ق / ١٥٩٣ تا ١٦٠٦ م میان عثمانیها و امپراتوری خاندان هابسبورگ (اتریش) نقطۀ عطفی در تاریخ اگری محسوب می‌شود (EI^٢, II / ٦٩٠). پس از به هم خوردن شرایط صلح (١٠٠١ ق / ١٥٩٣ م)، شكستهای پیاپی سلطان محمد سوم را واداشت كه فرماندهی جنگ را خود بر عهده گیرد (شاو، ١ / ٣١٩). او در ٢٤ شوال ١٠٠٤ق / ١١ ژوئن ١٥٩٦م از استانبول رهسپار سفر جنگی شد (اولیا چلبی، ٧ / ١٦١؛ اوزون چارشیلی، III(١) / ٧٤-٧٥) و در ٢٢ ذیحجه به بلگراد رسید و پس از عبور از نهر ساوا به مشورت پرداخت (نعیما، ١ / ١٤٦؛ اوزون چارشیلی، ٣(١) / ٩٩) و سرانجام، تصمیم بر فتح آنجا گرفته شد (راسم، ١ / ٣٩١؛ اوزون چارشیلی، ٣(١) / ١٠٠). در ٢٨ محرم ١٠٠٥ اگری محاصره شد ( نعیما، ١ / ١٤٩؛ سلانیكی، ٦٤٤؛ راسم، ١ / ٣٩٢) و در ١٢ صفر ١٠٠٥ قلعۀ بیرونی (واروش) پس از ١١ روز جنگ فتح شد و پس از یك هفته، از قلعۀ درونی فریاد امان‌خواهی برخاست و در ٢٠ صفر ١٠٠٥ ق / ٣ سپتامبر ١٥٩٦ م قلعۀ اگری تسلیم شد (قره چلبی‌زاده، ٤٨١؛ فرید، ١١٨؛ نعیما، ١ / ١٥١؛ پچوی، ٢ / ١٩٣-١٩٤؛ سلانیكی، ٦٤٩؛ فریدون بك، ٢ / ١٠٠-١٠١؛ منجم‌باشی، ٣ / ٥٨٩؛ اوزون چارشیلی، III(١) / ٧٥) و محافظان اتریشی قلعه قتل عام شدند (رفعت، ١ / ٢٣٦؛ قره چلبی‌زاده، ٤٨٢). فتح اگری كه با خوش اقبالی سلطان محمد سوم (د ١٠١٢ ق / ١٦٠٣ م) به پایان رسید، اولین پیروزی بر خاندان هابسبورگ بود و این نبرد به اصرار خواجه سعدالدین، شیخ‌الاسلام و مورخ عثمانی (د ١٠٠٨ ق) و نیز خضر افندی، واعظ شهیر (ثریا، ٢ / ٢٧٩؛ علمیه ... ، ٤١٦) صورت پذیرفت. در این نبرد سپاه عثمانی متشكل از ١٠ هزار ینی چری بود (یوجل، ٣٨)، ولی شمار محافظان و ساكنان اگری نزدیك به ٥ هزار تن بودند (پچوی، ٢ / ١٩٤؛ «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٨٩).

اگری پس از آن یكی از ٤ ایالت عثمانی در مجارستان گردیدو دارای ٦ سنجاق شد (IA, IV / ١٩٦-١٩٨؛ رفعت، همانجا). گفته‌اند كه در آن سال امپراتوری عثمانی به منتهای وسعت خود رسید (نك‌ : هامر پورگشتال، ٣ / ١٦٨٠). فتح اگری عثمانیها را بر راههای ارتباطی میان اتریش و ترانسیلوانیا (اردل) مسلط كرد (شاو، ١ / ٣١٩) و معادن اگری را در اختیار آنان قرار داد (پچوی، ٢ / ١٩١؛ نعیما، ١ / ١٤٦) و فتح‌نامه‌هایی با عنوان «فاتح اكری» (سلطان محمد سوم) نوشته شد، ازجمله غزانامۀ محمدیه و مثنوی شهنامۀ سلطان محمد ثالث (جودت، ١ / ٤٦؛ TS, I / ٢٣٦, ٢٤٤؛ نیز نك‌ : فریدون بك، ٢ / ١٠٠-١٠١). پس از فتح اگری، كلیسای بزرگ آنجا را به جامع سلطانی تبدیل كردند و با شركت سلطان عثمانی نماز جمعه در آن به جای آوردند ( میدان لاروس، IV / ١٠٧؛ منجم‌باشی، ٣ / ٥٨٩).

قلعۀ اگری در زمان اولیا چلبی (نك‌ : ٧ / ١٦١) به سیب سرخ اردلستان (نك‌ : ه‌ د، اردل) معروف بود و وی آن را چنین وصف می‌كند كه دارای ٤ حصار به نامهای نمسه حصاری، مجار حصاری، اشاقی واروش و باروت‌خانه ( میدان لاروس، همانجا)، و نیز ٤٦ محراب و ٩ جامع به نامهای سلطان محمد (فتحیه)، چارسو، صالح افندی، ممی آغا، آلای بنی، بنلی احمدآغا، ینی زاعم، قاسم پاشا و بازاریری بود كه در آنها نماز جمعه برگذار می‌شد (اولیا چلبی، ٧ / ١٦٧-١٧٣). بجز اینها قلعۀ اگری ٣١ زاویۀ محلی نیز داشت كه مهم‌ترین آنها «مسجد صوقاق» و «مسجد كتخدا» بودند. ٤ مدرسۀ طلاب و ١٧ مدرسۀ پسرانه و نیز تكیه‌ای به نام بابا سلطان (مقر بكتاشیان) در آنجا وجود داشت (همو، ٧ / ١٧٣-١٧٤).

در ١٠٩٤ ق / ١٦٨٣ م عثمانیها به فرماندهی صدراعظم محمد چهارم به پای قلعۀ وین رسیده بودند. اما امپراتوری اتریش با استفاده از اختلافات داخلی عثمانیها بر آنان هجوم بردند و ابتدا اسك (ه‌ م) و سپس قِلاع دیگر را تسخیر كردند و سرانجام در صفر ١٠٩٩ / نوامبر ١٦٨٧ اگری نیز به دست نیروهای اتریشی افتاد (اوزون چارشیلی، ٣(١) / ٦٦٩؛ راسم، ٢ / ٧٥٢؛ میدان لاروس، همانجا) و مسجد بزرگ اگری تبدیل به كلیسا شد (هامر پورگشتال، ٤ / ٢٧٢٨).

این شهر در ١١١٦ ق / ١٧٠٤م مدت كوتاهی به دست حكمران اردل افتاد، اما بار دیگر از ١١٢٢ ق / ١٧١٠م جزو قلمرو امپراتوری اتریش شد و از ١٢٢٢ ق / ١٨٠٧ م، تابع ایالت هوش (مجارستان) گردید ( میدان لاروس، همانجا).

اگری امروزه شهری كم جمعیت و نیمه صنعتی است و اقتصاد آن به سبب آب و هوای مناسب و خاك خوب برپایۀ كشاورزی استوار است. درگذشته نیز موقعیت شهر برای كشت انگور و تولید محصولات لبنی مساعد بود و ٩٠٪ مردم در دورۀ پیش از عثمانیها به كشت انگور و تولید فرآورده‌های آن مشغول بودند. صنعت اگری محدود به برخی مصنوعات فلزی، ماشین آلات و لوازم مهندسی و نیز منسوجات كتانی، صابون و سیگار است («دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٩١؛ آمریكانا، IX / ٧٢٣؛ WNGD, ٣٥٨; GSE, XXIX / ٣٢٩). اگری به سبب چشمه‌های آب گرم از جاذبه‌های جهانگردی برخوردار است (بستانی، ٣ / ١٧٦). زبان اهالی مجاری است كه شماری واژه‌های تركی نیز با آن درآمیخته است. به گفتۀ اولیا چلبی در قرن ١١ ق / ١٧ م مردم آنجا با زبان آلمانی نیز آشنایی داشتند (٧ / ١٧٥).

آثار تاریخی: ١. منارۀ تركی، بازمانده از روزگار تسلط عثمانیها با ٣٥ متر ارتفاع و قاعده‌ای ١٤ گوشه كه در ١٢٤٥ ق / ١٨٢٩ م تعمیر گشته است (IA، میدان لاروس، همانجاها؛ بریتانیكا، ١٩١١ م، IX / ١٢)؛ ٢. موزۀ استفـان دوبو (نك‌ : GSE، همانجا)؛ ٣. ساختمانهای كهن از كاتدرال و كلیساها كه اگری را مشهور به رُم مجارستان ساخته است ( بریتانیكا، همانجا)؛ ٤. كتابخانه و رصدخانه (همانجا)؛ ٥. قلعۀ تاریخی اگری كه از قرن ٧ ق / ١٣ م به جا مانده، و استحكاماتش در قرن ١٠ ق / ١٦م ساخته شده، و از جاذبه‌های مهم جهانگردی اگری است (GSE، همانجا).

از آثار دیگر می‌توان به بنای معروف «كتخدا مسجدی» اشاره كرد كه تصویر آن توسط نقاشی ناشناس در ١٨٤١م طراحی شده است (نك‌ : «دائرةالمعارف دیانت»، X / ٤٩٠).

مآخذ

اوزون چارشیلی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، ١٣٧٢ ش؛ اولیاچلبی، محمد، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٩٢٨ م؛ بستانی، بطرس، دائرةالمعارف، بیروت، ١٨٧٨ م؛ پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٢٨٣ ق؛ ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ ق؛ جودت، احمد، تاریخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛ راسم، احمد، عثمانلی تاریخی، استانبول، ١٣٢٦- ١٣٢٨ق؛ رفعت، احمد، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول، ١٢٩٩ ق؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ شاو، ا. ج.، تاریخ امپراطوری عثمانی و تركیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ ش؛ صولاق‌زاده، محمد، تاریخ، استانبول، ١٢٩٧ ق؛ علمیه سالنامه‌سی، استانبول، ١٣٣٤ ق؛ فرید، محمد، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، بیروت، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛ فریدون بك، منشآت السلاطین، استانبول، ١٢٧٥ ق؛ قره چلبی‌زاده، عبدالعزیز، روضةالابرار المبین بحقائق الاخبار، بولاق، ١٢٤٨ ق؛ لطفی پاشا، تواریخ آل عثمان، استانبول، ١٣٤١ ق؛ منجم‌باشی، احمد، صحائف الاخبار، ترجمۀ احمد ندیم، استانبول، ١٢٨٥ ق؛ نعیما، مصطفى، تاریخ، استانبول، ١٢٨١ ق؛ هامر پورگشتال، یوزف، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ زكی علی‌آبادی، به كوشش جمشید كیانفر، تهران، ١٣٧٦ ش؛ نیز:

Americana; Britannica, ١٩١١; ibid, ١٩٧٤; Britannica Atlas, ١٩٩٢; EI^٢; Encyclopedia International, New York, ١٩٧٤; GSE; Hammer-Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٣; IA; Meydan Larousse, Istanbul, ١٩٨٧; Selânikî, M., Tarih, Istanbul, ١٩٨٩; TS; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٤; Uzunçarşılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٣; WNGD; Yücel, Y., Osmanlı devlet teşkilâtına dair kaynaklar, Ankara, ١٩٨٨.

ناصر شعاریان ستاری