اَصلانْدوز، بخش و شهر كوچكی در شهرستان پارس‌آباد از استان اردبیل. اصلاندوز را به صورت آصلاندوز ( فرهنگ جغرافیایی ... ، ٤ / ٢٥؛ دانشنامه، ١ / ١٠٢) و اسلاندوز (نفیسی، ١ / ٣٣٠، ٣٣١) نیز نوشته‌اند.

بخش اصلاندوز

این بخش به عنوان یكی از بخشهای دوگانۀ شهرستان پارس‌آباد است كه ٣٥٢ كمـ٢ مساحت دارد و در منتهى‌الیه شمال غربی استان اردبیل قرار گرفته، و از شمال به رود ارس، از شرق به بخش مركزی (شهرستان پارس‌آباد)، از غرب به استان آذربایجان شرقی و از جنوب به شهرستان مغان محدود است ( آمارنامۀ استان آذربایجان شرقی، ٢٨؛ آمارنامۀ استان اردبیل، ١١، ١٦، ١٨). بخش اصلاندوز از دو دهستان به نامهای اصلاندوز و قشلاق غربی ( سازمان ... ، ٧) و جمعاً ٩٦ آبادی تشكیل شده كه ٢٩٣‘١٦ نفر (٣٦٢‘٢ خانوار) را در خود جای داده است ( آمارنامۀ استان اردبیل، ١٨، ٥٥). از میان آبادیهای این بخش كه ٣ / ٢٨٪ از مجموع آبادیهای شهرستان پارس‌آباد را تشكیل می‌دهند، تنها ٦٥ آبادی دارای سكنه است. مركز این بخش شهر كوچك اصلاندوز است ( سازمان، نیز آمارنامۀ استان اردبیل، همانجاها).
اصلاندوز ناحیه‌ای كوهستانی، اما گرمسیری است ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا)، چنانكه هوای آن در تابستان گرم و در زمستان معتدل است (خاماچی، ٢١١؛ جغرافیا ... ، ١ / ٢٠٥)؛ با این حال، این ناحیه كم‌ارتفاع‌ترین قسمت مرزی حوضۀ ارس به شمار می‌رود («ایران»، ٤٩-٥٠).
آثار قدیمی چندی در این ناحیه بر جای مانده است، از جمله تپۀ نسبتاً بزرگی به ارتفاع حدود ٣٠ متر كه پیرامون آن ٥٠٠‘١ متر است، در جنوب غربی شهر كوچك اصلاندوز، در محل فروریختن دره رود (قره‌سو) به ارس دیده می‌شود كه به تپۀ نادر (یا تپۀ نادری) موسوم است؛ قدمت این تپه را به هزارۀ اول پیش از میلاد نسبت داده، و آن را تا اواخر سدۀ ١١ ق مسكونی دانسته‌اند. علاوه بر این، در آبادی اولتان، واقع در ٣٩ كیلومتری شمال شهر اصلاندوز، قلعه‌ای در كنار ارس قرار دارد كه آن را به دورۀ اشكانی مربوط می‌دانند؛ این قلعه نیز تا سدۀ ١٢ ق مورد استفاده بوده است. دیواری خشتی به قطر حدود ٦ متر گرداگرد این قلعه را فرا گرفته، و آثار خندقی بزرگ به عرض ٣٠ متر در ٣ جهت آن برجای مانده است (ترابی، ٢ / ٦٦٢ -٦٦٣).
در ناحیۀ اصلاندوز آثار ٩ گورستان مربوط به هزارۀ اول پیش از اسلام یافت شده است. تپۀ اسلامی (عودجه) در ١١ كیلومتری شهر اصلاندوز با سفالهای خشتی و لعابدار سدۀ ١٠ ق، و تپۀ اصلاندوز در یك كیلومتری شهر اصلاندوز با آثار مشابه از همان زمان، از دیگر آثار برجای مانده در این ناحیه به شمار می‌روند (همو، ٢ / ٦٦٤-٦٦٥). تاج‌گذاری نادرشاه افشار را به تفاوت در تپۀ نادری ( جغرافیا، همانجا) و قلعۀ اولتان (ترابی، ٢ / ٦٦٤) دانسته‌اند.

شهر اصلاندوز

اصلاندوز شهر كوچكی است كه در °٣٩ و ´٢٦ عرض شمالی و °٤٧ و ´٢٣ طول شرقی، در محل پیوستن قره‌سو به ارس ( تهران ... ، ٥٤) و در ١٢٠ كیلومتری شمال غربی بیله سوار قرار گرفته است ( فرهنگ جغرافیایی، ٢ / ٢٥).
این شهر به سبب موقعیت خاص خود و حوادث معاصر، به ویژه جنگهای ١٠ سالۀ روسیه با ایران (١٢١٨- ١٢٢٨ ق)، دارای اهمیت است .معبر اصلاندوز به عنوان محل نفوذ به خاك آذربایجان به خصوص در جنگهای هفتگانۀ عباس میرزا با روسها پیوسته مورد استفاده بوده است (مفتون، ٢٣٧، ٢٧٠، ٢٧٤، ٢٩١، ٢٩٤؛ باكیخانوف، ١٨٩؛ هدایت، ٩ / ٤١٠؛ تهران، همانجا).
در هنگامۀ جنگ روسیه با ایران (١٢٢٧ ق / ١٨١٢ م)، زمانی كه نمایندگان روسیه و ایران در محل اصلاندوز در حال مذاكره بودند (هدایت، ٩ / ٤٨٣؛ سپهر، ١٤٠)، روسیه و انگلستان در اروپا با یكدیگر به توافق رسیدند و سفیر انگلیس (سر گور اوزلی) به افسران انگلیسی كه مأمور آموزش نظامی قوای ایران بودند، دستور داد كه در مناقشۀ ایران و روس مداخله نكنند (كرزن، I / ٥٧٨؛ نیز نك‌ : مفتون، ٢٩٥). متعاقب آن، قوای روسیه در اصلاندوز به سپاه ایران شبیخون زد (همو، ٢٩٥-٢٩٦؛ اعتضاد السلطنه، ٣٥٢-٣٥٣؛ باكیخانوف، ١٩٦) و با وارد ساختن تلفات و صدمات ناگهانی بر قوای ایرانی (هدایت، ٩ / ٤٨٤-٤٨٥؛ تهران، همانجا)، با وساطت دولت انگلستان، ایران را وادار به صلح و پذیرش عهدنامۀ گلستان (٢٩ شوال ١٢٢٨ ق / ١٢ اكتبر ١٨١٣ م) كرد (شمیم، ٦٤). به دنبال آن تمامی قلمرو ایران در شمال ارس از دست رفت («ایران»، ٢٨٨).
اصلاندوز در ١٢٩٣ ش / ١٩١٤ م تنها مجموعه‌ای از كلبه‌های ساخته شده از نی و حصیر بود كه معدودی چادرنشین از آن استفاده می‌كردند ( تهران، همانجا). این آبادی در اواخر دهۀ ١٣٢٠ ش هنوز روستای بسیار كوچكی به شمار می‌رفت كه تنها دارای ٢٥ نفر سكنه بود ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا). جمعیت اصلاندوز در ١٣٥٥ ش به ٤٢٤‘١ نفر (٢٥٩ خانوار) ( فرهنگ آبادیها، ١٣٥٥ ش، ٩ / ١٣٣) و در ١٣٦٥ ش به ٠٤٢‘٢ نفر (٣٢٩ خانوار) رسید ( فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، ٢٤). مطابق همین داده‌ها، جمعیت ٦ ساله و بیشتر اصلاندوز ٥ / ٧٤٪ از كل جمعیت آنجا را تشكیل می‌دهد كه ١ / ٤٨٪ از این عده باسواد هستند (همانجا).
یكی از علل اصلی گسترش اصلاندوز و تبدیل آن از یك روستا به نقطۀ شهری، فعالیتهای عمرانی در دشت مغان بوده است. احداث سد مخزنی میل ـ مغان در محلی به نام قزل قشلاق واقع در ٣ كیلومتری اصلاندوز (١٣٤٩ ش) و از این طریق امكان به زیر كشت بردن ٩٠ هزار هكتار از اراضی دشت (شاهسوند، ١٢١؛ خاماچی، ٢١١-٢١٢)، خود از عوامل بنیادی رشد این محل به شمار می‌رود، چنانكه گروهی از كارگران و كارمندان فنی سازمان آب و برق سد، در این محل زندگی می‌كنند (همو، ٢١١).
شغل اهالی اصلاندوز به طور سنتی بیشتر زراعت، باغداری و گله‌داری است ( فرهنگ جغرافیایی، ٤ / ٢٥؛ فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، همانجا)؛ چنانكه ١٠٠‘٥ رأس گوسفند و بز، و ٥٠٠‘٢ رأس گاو و گوساله در این شهر كوچك نگهداری می‌شود (همان، ٢٥). محصولات كشاورزی اصلاندوز عمدتاً غلات و حبوبات است ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا). شهر كوچك اصلاندوز با برخورداری از امكانات و تسهیلات محلی، مركز خدمات روستاهای پیرامون به شمار می‌رود ( فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ ش، همانجا؛ فرهنگ اجتماعی ... ، ١٣٢-١٣٣).
مذهب اهالی، شیعه، و زبان آنان تركی است ( فرهنگ جغرافیایی، همانجا).

مآخذ

آمارنامۀ استان آذربایجان شرقی (١٣٧٠ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٢ ش؛
آمارنامۀ استان اردبیل (١٣٧٢ ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان اردبیل، تهران، ١٣٧٤ ش؛
اعتضاد السلطنه، علیقلی میرزا، اكسیر التواریخ، به كوشش جمشید كیان‌فر، تهران، ١٣٧٠ ش؛
باكیخانوف، عباسقلی آقا، گلستان ارم، به كوشش عبدالكریم علی‌زاده و دیگران، باكو، ١٩٧٠ م؛
ترابی طباطبایی، جمال، آثار باستانی آذربایجان، تهران، ١٣٥٥ ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ ش؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیایی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
دانشنامه؛
سازمان تقسیمات كشوری جمهوری اسلامی ایران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٣ ش؛
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به كوشش جهانگیر قائم مقامی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
شاهسوند بغدادی، پریچهره، بررسی مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ایل شاهسون، تهران، ١٣٧٠ ش؛
شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورۀ سلطنت قاجاریه، تهران، ١٣٤٢ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٥٥ ش)، استان آذربایجان شرقی، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٠ ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ ش)، شهرستان مغان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، استان آذربایجان شرقی، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ ش؛
مفتون دنبلی، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه، به كوشش غلامحسین صدری افشار، تهران، ١٣٥١ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصر، تهران، ١٣٣٥ ش؛
هدایت، رضاقلی، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، تهران، ١٣٣٩ ش؛
نیز:

Curzon, G. N., Persia and the Persian Question, London, ١٩٦٦; Parsia, The Middle East Intelligence Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٦, London, ١٩٨٧; Tehran and Northwestern Iran, ed. L. W. Adamec, Graz, ١٩٧٦
عباس سعیدی