جَلَنْدْهَر، شهر و شهرستانی به همین نام در ایالت پنجاب، در شمال غربی کشور هندوستان. این نام در منابع دورۀ اسلامی به صورتهای جالَهنْدَر (حدود ... ، ٢٠٥)، جالندهر (بیرونی، ١٦٤؛ ابوالفضل، ٢ / ٢١)، چالندر (مسعود سعدسلمان، ١٥٥، ١٧٠) نیز آمده، و به سبب آنکه این منطقه میان دو رودخانۀ ستلج و بئاس قرار دارد، جلندهر دوآب نیز خوانده شده است (مینورسکی، ٢٤٧؛ یاپ، ٥٤٢).
شهرستان جلندهر با حدود ٠٠٠‘١٦٧‘ ٢ تن جمعیت (١٣٨٧ش / ٢٠٠٨م) و حدود ٤٠١‘٣ کمـ ٢ وسعت در شمال ایالت پنجاب در دشت پنجاب ـ هاریانا واقع است («فرهنگ جهانی»،npn.؛ جانسن، ٢٧٢-٢٧٣) و بیشتر جمعیت آن‌را مسلمانان تشکیل می‌دهند. این شهرستان دارای خاکی رسوبی و حاصلخیز است و کشاورزی در آن بسیار رونق دارد («فرهنگ سلطنتی ... »، XIV / ٢٢٢, ٢٢٦, ٢٣١).
شهر جلندهر با ٧١٧‘٨٥٧ تن جمعیت (٢٠٠٨م / ١٣٨٧ش) بزرگ‌ترین شهر و مرکز شهرستان جلندهر به شمار می‌رود («فرهنگ جهانی»، npn.؛ جانسن، همانجا). جلندهر شهری کهن است و در اساطیر هندی بنیاد آن به شخصیتهای اساطیری نسبت داده شده است. این شهر مرکز پادشاهی کهن جلندهر یا تریگارتا بوده (دی، ٨٠ ؛ ERE, VII / ٤٧٥)، و خانوادۀ سلطنتی آن از کهن‌ترین خانواده‌های سلطنتی هند به شمار می‌رفته است (کانینگم، I / ١١٦, ١١٧).
جلندهر از مراکز مهم آیین بودایی در هند بوده است و در زمان پادشاهی کانیشکا در حدود سال ١٠٠م چهارمین انجمن یا شورای بزرگ بودایی به روایتی در جلندهر برگزار شد که در آن ١٨ فرقۀ بودایی و نمایندگان دو مکتب «هینه یانه» و «مهایانه» حضور داشتند و به حل و فصل اختلافات گوناگونی که این فرقه‌ها را برضد یکدیگر برمی‌انگیخت، پرداختند (جلالی، ٦٠٨). در نیمۀ نخست سدۀ ١ق / ٧م یعنی زمانی که آیین بودا در بیشتر نواحی شمال هند رو به زوال داشت (ERE، همانجا)، به نوشتۀ هیوئن تسیانگ زایر بودایی چینی، مهم‌ترین آیین در ناحیۀ جلندهر به شمار می‌رفت. به گزارش او در آن روزگار در آن سرزمین حدود ٥٠ صومعۀ بودایی دایر بوده که در آنها بیش از دو هزار طلبۀ علوم دینی به آموزشهای دینی اشتغال داشتند (واترز، ٢٩٦). آیین بودا تا استیلای مسلمانان بر این ناحیه در سدۀ ٥ ق / ١١م همچنان مهم‌ترین آیین در آنجا بود (ERE، همانجا).
در سدۀ ٤ق / ١٠م مؤلف حدودالعالم، جلندهر را شهری واقع در ناحیه‌ای کوهستانی و سردسیر وصف کرده که از مستملکات راجۀ قنوج به شمار می‌رفته است و در آنجا پارچه‌های مخمل و دیگر پارچه‌ها با طرحهای ساده و منقش بافته می‌شده، و در اطراف شهر درختانی با خواص دارویی وجود داشته است که میوه‌های آن را به دیگر جاها صادر می‌کرده‌اند (ص ٢٠٥).
مسعود سعدسلمان از شعرای معروف پارسی‌گو برای مدتی در زمان فرمانروایی سلطان مسعود سوم غزنوی (سل‌ ٤٩٢-٥٠٨‌ق / ١٠٩٩-١١١٤م) حکـومت جلندهـر را برعهـده داشـت (نک‌ : رشیدیاسمی، «ل» ـ «لد»).
در زمان استیلای مسلمانان بر جلندهر این سرزمین بخشی از ایالت لاهور به شمار می‌رفت. در نیمۀ اول سدۀ ٩ق / ١٥م که سلطۀ حکومت دهلی ضعیف شد، جلندهر دستخوش ناآرامیهایی گردید (داف، ٣٠٧؛ فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٢٢٣). آدینه‌بک آخرین حکمران بزرگ جلندهر در دوران کاهش نفوذ مسلمانان در پنجاب در برقراری تعادل میان پادشاه دهلی و نیروهای سیک و احمدشاه درانی نقش مهمی داشت، اما سرانجام در ١١٧٠ق / ١٧٥٧م سیکها آنجا را به آتش کشیدند (همانجا).
مشهورترین حادثۀ تاریخی دوران معاصر در این منطقه، انقلاب ١٢٧٣ق / ١٨٥٧م نیروهای بومی برضد ارتش انگلیس در جلندهر بود که آن را مقدمۀ انقلاب بزرگ آزادی‌خواهی ملت هند دانسته‌اند (نک‌ : بال، I / ٤٠٢-٤٠٥). از آثار مشهور برجا مانده در جلندهر آرامگاههای نکودار و نور جهان‌سرا ست («فرهنگ سلطنتی»، XIV / ٢٢٤).
از دانشمندان منسوب به جلندهر، قاضی صدرالدین قریشی عباسی جلندهری و بایزید ــ مشهور به پیر روشن مؤسس فرقۀ روشنیه در سـدۀ ١٠ق / ١٦م ــ هستند. حافظ جلندهری نیز از پیشروان ادبیات نوین اردو از دیگر منسوبان به این شهر است (نک‌ : بختاورخان، ٢ / ٤٢٣؛ میرزا، ٩٧٣-٩٧٤؛ تیتوس، ١٠٧).

مآخذ

ابوالفضل علامی، اکبرنامه، کلکته، ١٨٧٩م؛
‌بختاورخان، محمد، مرآة العالم: تاریخ اورنگ‌زیب، به کوشش ساجده، س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
بیرونی، ابوریحان، تحقیق ماللهند، حیدرآباد دکن، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
جلالی‌نائینی، محمدرضا، هند در یک نگاه، تهران، ١٣٧٥ش؛
حدودالعالم، به کوشش مینورسکی و دیگران، تهران، ١٣٧٢ش؛
رشیدیاسمی، غلامرضا، مقدمه بر دیوان مسعود سعد سلمان (هم‌ )؛
مسعود سعد سلمان، دیوان، به کوشش غلامرضا رشید یاسمی، تهران، ١٣٣٩ش؛
نیز:

Ball, Ch., Indian Mutiny, New Delhi, ١٩٨١;
Cunningham, A., The Ancient Geography of India, Varanasi, ١٩٦٣;
Dey, N. L., The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤;
Duff, C.M., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٢;
ERE;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٠٨, Johnson, B.L.C., Geographical Dictionary of India, New Delhi, ٢٠٠٢;
Minorsky, V., Commentary on Ḥudūd al-ʿĀlam, London, ١٩٣٧;
Mirza, M.W., «Urdu», Struggle for Freedom, ed.R.C. Majumdar, Bombay, ١٩٦٩;
Titus, M.T., Indian Islam, New Delhi, ١٩٧٩;
Watters, Th., On Yuan Chwang’s Travels in India, Delhi, ١٩٧٣;
The World Gazetteer, www. world-gazetter.com;
Yapp, M.E., Strategies of British India, Oxford, ١٩٨٠.

پرویز امین