این استان از جنوب به کشورهای کنیا، اوگاندا و زئیر، از شرق به کشور اتیوپی، از شمال به استانهای جُنکلی و البُحیره، و از غرب به استان استوائیۀ غربی محدود است («اطلس بزرگ...»، ٧٦-٧٧). مساحت آن ٢٣٧‘١١٩ کمـ ٢، و مرکز آن جویا ست («سالنامۀ بریتانیکا» ٧٠٣).
سلسله کوههای ایماتونگ و دُنگوتونا که در شرق آن تپه‌های دیدینگا قرار دارد، ارتفاعات این ناحیه را تشکیل داده است. مرتفع‌ترین کوههای سودان کوههای ایماتونگ است که بلندترین قلۀ آن (قلۀ کوه کین یِتی) ١٨٧‘٣ متر از سطح دریا ارتفاع دارد (بریتانیکا، چ ١٩٨٦م، VI/ ٤٢٧). تپه‌های دیدینگا نیز با شیب تندی تا فلات توریت ادامه می‌یابد (همان، چ ١٩٧٨م، میکرو، III/ ٩٣٢).
آب و هوای این ناحیه از سودان استوایی است («اطلس جهانی»، ذیل سودان). فوریه و مارس گرم‌ترین ماههای سال است و متوسط دما دبه °٣٠ سانتی‌گراد می‌رسد («سالنامۀ جدید...»، ٣٢٦). آوریل و نوامبر پرباران‌ترین ماهها هستند. میزان باران سالانه گاه به بیش از هزار میلی‌متر می‌رسد (همانجا؛ قس: الان، ٦٨٢).
این سرزمین را محمدعلی پاشا، نایب‌السلطنۀ مستقل مصر، در ١٨٢١م به تصرف درآورد (بریتانیکا، چ ١٩٨٦م، همانجا). پس از ١٨٤٠م که مصادف با آخرین سالهای حکومت وی بود، این ناحیه به همراه بحر الغزال در جنوب به روی بازرگانان گشوده شد. آنان نخست در کار داد و ستد عاج بودند و سپس مستقیماً به برده‌فروشی پرداختند ( افریقا، ٩٤؛ هالت، ٧٨-٨٠). تجارت برده تا هنگامی که سر چارلز گوردون، فرماندار کل سودان در آغاز سال ١٨٧٠م، آن را لغو کرد، ادامه داشت (طوسون، ١/ ١١٠ و بعد؛ شقیر، ٢٥٤-٢٥٦؛ بریتانیکا، همانجا).
با آغاز قیام مهدی سودانی بر ضد حاکمیت مصر در ١٨٨١م (نک‌ : هالت، ٩٥-١٠٧). چندین قبیلۀ محلی در این ناحیه به انقلابیون پیوستند. نیروهای انگلیسی و مصری این قیام را در ١٨٩٨م سرکوب کردند و سال بعد این ناحیه به اتحادیۀ انگلیسی ـ مصری پیوست (بریتانیکا، همانجا). در اوایل سدۀ ٢٠م، کوششهای بسیاری از سوی مبلغان مسیحی برای گسترش مسیحیت در نواحی استوایی صورت گرفت و کلیساها و مدارس بسیاری به دست آنان در این استان ساخته شد (همانجا؛ هالت، ١٣٥-١٣٦). کوششهای حکومت برای منطقه‌ای کردن نظام اداری کشور، نیز به تقسیم سودان به جنوب و شمال انجامید. این سیاست جداسازی تا ١٩٤٧م ادامه داشت، ولی پس از استقلال سودان در ١٩٥٦م، گامهایی برای ایجاد هماهنگی میان شمال و جنوب از راه اسلامی کردن کشور و اخراج مسیحیان برداشته شد و در نتیجه بسیاری از جنوبیان گریختند. شورشی نیز از سوی سربازان جنوبی (در ١٩٥٨م) در جویا روی داد که به بروز جنگ داخلی منتهی شد و تا کودتای نظامی در ١٩٦٩م ادامه یافت. از این پس حکومت جدید استقلال بیشتری به جنوب داد و این امر موجب بازگشت گروهی از جنوبیان شد (بریتانیکا، همانجا).
در ١٩٨٣م جمعیت این استان ١٢٥‘٠٤٧‘١ نفر بود («سالنامۀ بریتانیکا»، ٧٠٣) که بیشتر آنان از نژاد «حامیان وادی نیل»، هستند و از آن جمله می‌توان از قبایل مورْل، دیدینگا، بویا، توپوسا و لانوکا نام برد. بیشتر ساکنان این استان به کشاورزی اشتغال دارند و در آنجا محصولاتی مانند ذرت خوشه‌ای، کتان، کنجد، پنبه، دانۀ کرچک، حبوبات، توتون و جز آن تولید می‌شود. محصولات جنگلی آن شامل صمغ، هیزم، زغال، الوار راه‌آهن (تراورس) و تیرهای تلگراف، فیبر طناب و مواد دباغی است. افزون بر اینها قایق و وسایل کشاورزی نیز در آنجا ساخته می‌شود (بریتانیکا، همانجا).

استوائیۀ غربی

این استان در ١٩٧٥م پس از تقسیم استوائیه به دو استان، از بخش شرقی آن جدا شد. در شمال آن، استانهای بحر الغزال و البحیره، در جنوب آن، کشور زئیر، در غرب آن، جمهوری آفریقای مرکزی و در شرق آن، استان استوائیۀ شرق قرار گرفته‌اند («اطلس بزرگ»، ٧٦-٧٧). مساحت آن ٧٣٢‘٧٨ کمـ٢ است و مرکز آن یا مبیو نامیده می‌شود («سالنامۀ بریتانیکا»، همانجا).
تپه‌های مَرَه و ابوگَتَه بر بخش غربی استان مشرفند. همچنین رودخانه‌های واو، نوماتینا، سو و ایبا در این استان به سمت شمال جریان دارند. پوشش گیاهی آن جنگلهایی با درختان پهن برگ و بیشه‌های انبوه در دره‌هاست (بریتانیکا، همانجا؛ برای اطلاعات تاریخی، نک‌ : استوائیۀ شرقی در همین مقاله).
در ١٩٨٣م جمعیت این استان ٠٥٦‘٣٥٩ نفر بوده است («سالنامۀ بریتانیکا»، همانجا) که بیشتر آنان همانند مردم استوائیۀ شرقی از نژاد «حامیهای وادی نیل» هستند و به کشاورزی اشتغال دارند. حبوبات، غلات، گندم، شاهدانه، قهوه، توتون و ذرت در این استان به عمل می‌آید. محصولات جنگلی آنجا صمغ، هیزم، زغال و وسایل کشاورزی، فیبرهای طناب و مواد دباغی است و کالاهای چرمی، چوب و محصولات چوبی، آرد و مواد غذایی در آنجا تولید می‌شود (بریتانیکا، همانجا). طرح زند که هدف از آن اسکان قوم اَزنَد است، در این استان پی‌ریزی شده، و مرکز مدیریت آن در نزورا واقع است. گسترش کشاورزی و تولیدات صنعتی، توسعۀ آموزش و پرورش، ارتباطات و حمل و نقل نیز در این طرح پیش‌بینی شده است (وُل، ١٠٦؛ هالت، ١٦٧).

مآخذ

شقیر، نعوم، تاریخ السودان، به کوشش محمدابراهیم ابوسلیم، بیروت، ١٩٨١م؛
طوسون، عمر، تاریخ مدیریة خط الاستواء المصریة، اسکندریه، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٧م؛
هالت، پ. م. و م. و. دالی، تاریخ سودان بعد از اسلام، ترجمۀ محمدتقی اکبری، تهران، ١٣٦٦ش؛
نیز:

Africa, a Handbook, London, ١٩٧١;
Allan, J. A., «Sudan, Physical and Social Geography», The Middle East and North Africa ١٩٨٦, London, ١٩٨٥;
Britannica;
Britannica Book of the Year (١٩٨٨);
Great World Atals, The Reader's Digest, London, ١٩٨١;
New African Yearbook ١٩٩١-٩٢, London, ١٩٩١;
Voll, J. O. et al., The Sudan, London, ١٩٨٥;
World Atlas.
مژگان نظامی