اِبّ، یا أَبّ (برخی از منابع از اِبّ و اَبّ به مثابۀ دو منطقه یاد كرده‌اند)، نام شهر و استانی در جمهوری عربی یمن، واقع در °٤٥ طول شرقی و °١٥ عرض شمالی («اطلس بزرگ جهان»، ٧٢). اب در اواسطۀ سدۀ ٦ ق / ١٢ م یكی از «حصن»های یمن محسوب می‌شده (همدانی، ٢٤٠) و در سدۀ ٧ ق / ١٣ م یكی از قراءذی جِبْلة به شمار می‌رفته است (یاقوت، ١ / ٧٨). در روزگار استیلای عثمانیان، مركز شهرستان (قضای) اب در استان (لوای) تَعِزّ بود و امروزه در تقسیمات اداری جمهوری یمن، استان (محافظة یا لِوای) مستقلی است شامل شهرستان اب، بِریم، العُدین، النادرة، وذی سُفال (ترسیسی، ٢٠٣، ٢٠٥) كه بر سر راه اصلی صنعا به تَعِز واقع است. شهر اب با ارتفاع ٧٠٥‘٦ فوت (٤٠ / ٠٥٧‘٢ متر) از سطح دریا (ریحانی، ١ / ١١٨، حاشیه) به‌سبب موقعیت طبیعی و حجم زیاد باران كه از ٨٠٠ تا ٥٠٠‘١ میلی‌متر در تغییر است (جمال آغا، ٣٥؛ قس: ربع قرن من التنمیة الزراعیة، ١٦) و با دمای °١٥ تا °٣٠ سانتی‌گراد (ترسیسی، ١٣٩) از حاصلخیزترین و معتدل‌ترین مناطق یمن به شمار می‌آید و از‌همین‌رو به «اللواء الاخضر» (استان سرسبز) مشهور گشته و از روزگار كهن جزء «العربیة السعیدة» محسوب می‌شده است (همو، ١٤١، ٢٠٥). سلسله جبال مركزی یمن از اب در جنوب تا مرزهای یمن و عربستان سعودی در شمال امتداد دارد و بلندترین قلۀ آن به نام النبی شعیب با ارتفاع ٧٦٠‘٣ متر میان اب و صنعا سر برافراشته است (فاضل السعدی، ٥٥). گرداگرد شهر اب را كه در ارتفاعات منطقه واقع است، بارویی كه گویا برای دفاع در برابر مهاجمان ساخته شده فراگرفته است. بر فراز كوه بلندی به نام بعدان كه قسمتی از شهر اب بر دامنۀ آن ساخته شده است، دژی از ساخته‌های طغتاكین بن ایوب (د ٥٩٣ ق / ١١٩٧ م) امیر ایوبی یمن قرار داشته كه امروزه ویرانه‌های آن برجاست (وصفی زكریا، ١٧٣، ١٧٤). در درون شهر نیز مساجد زیاد ازجمله مسجد بزرگی هست كه گفته‌اند به دستور عمر بن خطاب ساخته شده است. آب شهر سابقاً از كوه بعدان تأمین می‌شد (نیبور، ٢٣٩) و امروزه دو سد به نامهای «جبل حجاج» و «حرف» مجموعاً ٤٩ هكتار از زمینهای كشاورزی استان را زیر پوشش آبیاری خود قرار می‌دهند، و در ١٩٨٧ م طرح نهایی تأسیس ٦ سدّ دیگر در منطقۀ اب و تعز آماده شده (ربع قرن من التنمیة الزراعیة، ٦٤، ٦٧) و طرحهای جدید آبیاری به مرحلۀ اجرا در آمده است (ربع قرن من المجد الثوری، ١١٢).
حاصلخیزی اب و وجود آب فراوان، موجبات شكوفایی اقتصاد كشاورزی منطقه را كه بر‌اساس باغداری و زراعت استوار است، فراهم آورده است. محصولات متنوعی چون زیتون، انگور، سیب، موز، انار، گندم، جو، لوبیا و به‌ویژه ذرت و بالأخره قهوه این سرزمین را ارزشی ویژه بخشیده است (وصفی زكریا، ١٣٦، ١٦٨، ١٧٤). بااینهمه، اب از قحطی بزرگی كه در ١٣٢٢ ق / ١٩٠٤ م یمن را فراگرفت، مصون نماند (عرشی، ٨٥). مسافرانی كه در اواخر سدۀ پیشین قمری از منطقه دیدار كردند، به‌رغم توصیف زیبایی آن، از عقب‌ماندگی شدید فرهنگی مردم و شیوع بیماریهایی چون آبله و انواع تب در آنجا یاد كرده‌اند (وصفی زكریا، ١٦٨؛ ریحانی، ١ / ١٠٨). در ١٩١١ م بر‌اساس طرح بنیتون قرار بود كه اب یكی از ایستگاههای راه آهن حُدَیده به تعزّ باشد، ولی طرح مذكور به مرحلۀ اجرا در نیامد (EI٢) و امروزه راههای شوسه و اسفالته، اب را به مناطق اطراف متصل ساخته است (ربع قرن من المجد الثوری، ١١٣).
متوسط تراكم جمعیت در اب، حداكثر تا ٧٦ نفر در كمـ٢ است (فاضل السعدی، ٤٢) و بر‌اساس اطلاعات منتشر شده در ١٩٦٤ م جمعیت استان اب ٠٠٠‘٦٥٠ نفر و شهر اب ٠٠٠‘١٢٥ نفر بوده است (ترسیسی، ٢٠٥).
اب از قدیم الایام به‌سبب فقیهان و قاضیان و محدثانی كه از آنجا برخاسته‌اند، شهرت داشته است (عرشی، ١٤٤) و به نظر می‌رسد كه از مراكز مهم علمی‌ یمن بوده است و طالبان علم همواره به آنجا می‌رفته و رحل اقامت می‌افكندند (ابن سمرة الجعدی، ٩٨، ١١١، ١٧١، ١٨٠؛ بریهی، ٣٦، ٦٠؛ خزرجی، ٢ / ٤١). از‌جمله عالمان منسوب به اب می‌توان از قاضی علی بن ابراهیم المجاهد الابی، و ابومحمد عبدالله بن حسن بن فیاض هاشمی ‌نام برد (شوكانی، ٢ / ١٥٣؛ خوری، ١ / ١٨).

مآخذ

ابن سمرة الجعدی، عمربن علی، طبقات فقهاء الیمن، به كوشش فؤاد سید، قاهره، ١٩٥٧ م؛
بریهی، عبدالوهاب بن عبدالرحمن، طبقات صلحاء الیمن، به كوشش عبدالله محمد الحبشی، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ترسیسی، عدنان، الیمن و حضارة العرب، بیروت، ١٩٦٤ م؛
جمال آغا، شاهِر، «الاقالیم الطبیعة فی الیمن»، دراسات الیمنیة، صنعا، شم‌ ١٠، ١٩٨٢ م؛
خزرجی، علی بن حسن، العقود اللؤلؤیة، به كوشش محمدبن علی الاكوع، صنعا، ١٩٨٣ م؛
خوری، سلیم جبرائیل و سلیم میخائیل شحاده، آثار الادهار، بیروت، ١٨٧٥ م؛
ربع قرن من التنمیة الزراعیة، وزارة الزراعة و الثروة السّمكیة، صنعا، ١٩٨٧ م؛
ربع قرن من المجد الثوری، وزارة الاعلام و الثقافة، صنعا، ١٩٨٧ م؛
ریحانی، امین، ملوك العرب، بیروت، ١٩٦٧ م؛
شوكانی، محمدبن علی، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨-١٣٥٠ ق؛
عرشی، حسین بن احمد، بلوغ المرام فی شرح مسك الختام، به كوشش انستاس ماری كرملی، قاهره، ١٩٣٩ م؛
فاضل السعدی، عباس، «السكان و توزیعهم حسب الاقالیم الطبیعیة فی الیمن»، دراسات الیمنیة، صنعا، شم‌ ١٠، ١٩٨٢ م؛
وصفی زكریا، احمد، رحلتی الی الیمن، دمشق، ١٩٦٤ م؛
هَمْدانی، حسین بن فیض‌الله، الصلیحیون و الحركة الفاطمیة فی الیمن، به كوشش حسین سلیمان محمود الجهنی، قاهره، ١٩٥٥ م؛
یاقوت، معجم البلدان، به كوشش فردیناند ووستنفلد، لایپزیک، ١٨٦٦-١٨٧٠ م؛
نیز:

EI٢;
Great World Atlas, London, The Reader’s Digest Association, ١٩٨١;
Niebuhr, Carsten, Beschreibung von Arabien, Graz, reprint, ١٩٦٩.

صادق سجادی