اَرْوَنَق‌، ناحیه‌ای‌ در غرب‌ تبریز كه‌ اكنون‌ «گونِی‌» نامیده‌ می‌شود و شامل‌ دهستانهای‌ سه‌گانه‌ در شهرستان‌ تبریز است‌.
برخی‌ محققان‌ برآنند كه‌ نام‌ ارونق‌ از نام‌ آران‌ اخذ شده‌، و در اصل‌ «آرانَك‌» (آران‌ كوچك‌) بوده‌، بعدها به‌ شكل‌ «آرونَق‌» در آمده‌، و طی‌ سده‌های‌ اخیر به‌ خطا «ارونق‌» نوشته‌ و خوانده‌ شده‌ است‌. كسروی‌ در اثبات‌ این‌ نظر چنین‌ استدلال‌ می‌كند كه‌ آران‌ كه‌ نام‌ آن‌ در متون‌ عربی‌ و فارسی‌ بارها آمده‌، به‌ معنای‌ منطقۀ گرمسیری‌ است‌ و تركی‌ زبانان‌، مناطق‌ گرمسیری‌ را «آرانلوق‌» می‌گویند (ص‌ ٦٨). چنانكه‌ گفته‌ شد، اكنون‌ این‌ ناحیه‌ به‌ گونی‌ شهرت‌ دارد كه‌ واژه‌ای‌ تركی‌ و به‌ معنای‌ آفتابگیر است‌. ظاهراً گونی‌ ترجمۀ تركی‌ آرانك‌ یا ارونق‌ است‌ و چه‌بسا به‌ سبب‌ آفتابگیر بودنِ آن‌ نواحی‌، این‌ نام‌ به‌ كار رفته‌ است‌ (همو، ٦٩).
از گذشتۀ ارونق‌ اطلاع‌ دقیقی‌ دردست‌ نیست‌. حمدالله‌ مستوفی‌ در سدۀ ٨ق‌ ارونق‌ را از نواحی‌ هفت‌گانۀ تبریز به‌شمار آورده‌ كه‌ از ٣ فرسنگی غرب تبریز به‌ طول‌١٢ فرسنگ‌ امتداد داشته‌، و عرض‌ آن‌ نیز ٥ فرسنگ‌ بوده‌، و مجموعاً ٣٠ روستا را در برمی‌گرفته‌ است‌ (ص‌ ٧٩). وی‌ مهم‌ترین‌ روستاهای‌ ارونق‌ را سنر، سنست‌، سلسورود، دابغان‌ (رایقان‌، وایغان‌)، كوزه‌ كنان‌ و صوفیان‌ برمی‌شمارد (همانجا). پس‌ از او در سدۀ ١١ق‌، اولیاچلبی‌ در سفرنامه‌اش‌ به‌ ناحیۀ ارونق‌ اشاره‌می‌كند (٢/ ٢٥٧). او نیز مانند حمدالله ‌مستوفی این ‌ناحیه‌ را مشتمل‌ بر ٣٠پارچه‌ آبادی‌ دانسته‌ كه‌ هر یك‌ دارای‌ مسجد، حمام‌ و كاروانسرا بوده‌ است‌. در سده‌های‌ اخیر نادر میرزا در وصف‌ «دارالسلطنۀ تبریز» و پیرامون‌ آن‌ به‌ ناحیۀ ارونق‌ كه‌ در نزدیكی‌ آن‌ قرار داشته‌، اشاره‌ كرده‌ است‌ (نك‌ : ص ٤٣، ١٣٩، ٢١٧). در ابتدای‌ سدۀ حاضر، ارونق‌ یكی از بلوكهای‌ ٦ گانۀ مرند به‌ شمار می‌آمده‌ كه‌ مركز آن‌ شبستر بوده‌ است‌ و با مساحت‌ ٢٠ فرسنگ‌ [مربع‌] ٤٦ روستا را در خود جای‌ می‌داده‌ و جمعیت‌ آن‌ حدود ٧٠٠‘٤٢ نفر (٥٤٠‘٨ خانوار) بوده‌ است‌ (كیهان‌، ٢/ ١٦٠).
در آمارهای‌ رسمی‌ كشور (١٣٢٣ش‌) نام‌ ٤٣ روستا مربوط به‌ دهستان‌ ارونق‌ از بلوكهای‌ مرند آمده‌ كه‌ به‌ برخی از آنها اشاره‌ می‌شود: بنیس‌، داریان‌، سیس‌، شبستر، شرفخانه‌، صوفیان‌ و كوزه‌كنان‌ ( اسامی‌...، ١٣٩)، ولی‌ در فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ كه‌ در ١٣٣٠ش‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌، نامی‌ از ارونق‌ دیده‌ نمی‌شود. در دیگر آمارهای‌ رسمی‌ كشور نیز نام‌ مستقلی‌ از آن‌ نیامده‌ است‌. تنها نوشتۀ كوتاهی‌ كه‌ در ١٣٤٢ش‌ در مجلۀ یغما به‌ چاپ‌ رسیده‌، ارونق‌ از بخشهای‌ تبریز معرفی‌ شده‌ است‌ (فضل‌اللهی‌، ٤٣٠).
در تقسیمات جدید كشوری‌ استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌ (١٣٧٢ش‌)، شهرستان‌ مستقلی‌ به‌ نام‌ شبستر دارای‌ دو بخش‌ صوفیان‌ و مركزی‌ به‌ وجود آمده‌ كه‌ در بخش‌ مركزی‌ آن‌ ٣ دهستان‌ گونی‌ مركزی‌، گونی‌ شرقی‌ و گونی‌ غربی‌ منظور شده‌ است‌ ( آمار نامه‌...، ٢٦، ٢٧) و بدین‌ سان‌ برخی‌ از روستاهای‌ ارونق‌ پیشین‌ در آنها جای‌ گرفته‌اند.
در سده‌های‌ گذشته‌ مشایخ‌ و عارفانی‌ از نقاط مختلف‌ ناحیۀ ارونق‌ برخاسته‌اند؛ از آن‌ جمله‌اند: باله‌ حسن‌ بنیسی‌، اسماعیل‌ سیسی‌، باله‌ خلیل‌ صوفیانی‌، عز ساوشانی‌، شیخ‌ محمود شبستری‌، بابافرج‌ وایقانی‌ (ابن‌ كربلایی‌، ٢/ ٨١ -٨٢، ٨٨، ٩٥-١٠٧؛ سلطان‌ القرائی‌، ٥٥٦ -٥٥٧).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌ (١٣٧٢ش‌)، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٤ش‌؛
ابن‌ كربلایی‌، حافظ حسین‌، روضات‌ الجنان‌ و جنّات‌ الجنان‌، به‌ كوشش‌ جعفر سلطان‌ القرائی‌، تهران‌، ١٣٤٩ش‌؛
اسامی‌ دهات‌ كشور، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٢٣ش‌؛
اولیاچلبی‌، محمد، سیاحت‌نامه‌، به‌ كوشش‌ احمد جودت‌، استانبول‌، ١٣١٤ق‌؛
حمدالله‌ مستوفی‌، نزهةالقلوب‌، به‌ كوشش‌ گ‌. لسترنج‌، لیدن‌، ١٣٣١ق‌/ ١٩١٣م‌؛
سلطان‌ القرائی‌، جعفر، حاشیه‌ بر روضات‌ الجنان‌ (نك‌ : هم‌، ابن‌ كربلایی‌)؛
فضل‌اللهی‌، «ارونق‌»، یغما، تهران‌، ١٣٤٢ش‌، س‌ ١٦، شم‌ ٩؛
كسروی‌، احمد، آذری‌ یا زبان‌ باستان‌ آذربایجان‌، تهران‌، ١٣٥٥ش‌؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣١١ش‌؛
نادر میرزا، تاریخ‌ و جغرافی‌ دارالسلطنة تبریز، به‌ كوشش‌ غلامرضا طباطبایی‌ مجد، تهران‌، ١٣٧٣ش‌.

مژگان‌ نظامی‌