اَرْغَنی‌، مركز شهرستانی‌ از توابع‌ استان‌ دیار بكر در جنوب شرقی‌ تركیه‌، در ◦٣٨ و ′٢٠ عرض‌ شمالی‌ و ◦٤٠ طول‌ شرقی‌.
مساحت ارغنی‌ ٤٨٩‘١ كمـ٢ (YA, III/ ٢٢٢٥)، و طبق‌ سرشماری عمومی‌ ١٩٩٠م‌، جمعیت‌ آن‌ ٦٠٣‘٧٨ تن‌ بوده‌ است‌ كه‌ ٣٦٥‘٣٧ نفر آن‌ در مركز شهر و بقیه‌ در روستاها سكنى داشته‌اند («آمار...»، .(٢٧ ارغنی‌ از شمال‌ به‌ اَلازیق‌، از شرق‌ به‌ دیار بكر، از جنوب‌ به‌ اورفا و از مغرب‌ به‌ چِرمیك‌ (YA, III/ ٢٢٨٣) محدود است‌. فاصلۀ آن‌ تا دیار بكر، مركز استان‌ ٥٨ كمـ است‌ («دائرةالمعارف‌...»، XV/ ٢٩٦).
این‌ شهر در مآخذ اروپایی‌ آرغانا، در تألیفات‌ ارمنی‌ آرگانی‌، در نوشته‌های‌ میخی به شكل‌ آركانیا (EI٢) و در مآخذ اسلامی‌ اَرقنین‌ (یاقوت‌، ١/ ٢١٠) آمده‌ است‌. تا اواخر سدۀ ١٩م‌ ، قصبۀ ارغنی‌ بر فراز تپه‌ای‌ به‌ ارتفاع‌ ٥١٥‘١ متر در كنار بقایای‌ قلعۀ كهن‌ قرار داشت‌. با عبور جادۀ شوسۀ خرپوت‌ از نزدیك‌ كوه‌ ذوالكفل‌، مردم‌ ارغنی‌ زیستگاه‌ خود را ترك‌ كرده‌، در فاصلۀ سالهای‌ ١٨٧٤-١٩١٤م‌ به‌ روستای‌ باقور نقل‌ مكان‌ كردند و شهر قدیمی‌ متروك‌ ماند. بعدها قصبۀ جدیدی‌ به‌ نام‌ معدن‌ احداث‌ گردید كه‌ كلمۀ عثمانیه‌ نیز بدان‌ افزوده‌ شد، ولی‌ عثمانیه‌ به‌سبب‌ اختلاط با عثمانیۀ ادانا (جبل‌ البركۀ سابق‌) دشواریهایی‌ در امور پستی و مرسولات‌ پدید آورد. ازاین‌رو، به‌ منظور رفع‌ این‌ مشكل‌، این‌ ناحیه‌، ارغنی‌ عثمانیه‌ نام‌ گرفت‌ و نام‌ معدن‌، به‌ مناسبت‌ معدن‌ مسی‌ كه‌ در ١٥ كیلومتری‌ آن‌ قرار دارد، ارغنی‌ معدن‌ نامیده‌ شد («دائرةالمعارف‌»، همانجا).
از نظر طبیعی‌ كوه‌ قره‌چه‌داغ‌ این‌ منطقه‌ را از دیار بكر جدا می‌سازد و كوههای‌ شمال‌ آن‌ به‌ آق‌ داغ‌ می‌پیوندد. كوههای‌ شمال‌ كه‌ در برگیرندۀ كوههای‌ معدن‌ است‌ ٥٠٠‘١- ٠٠٠‘٢ متر و كوههای‌ جنوب‌ ٠٠٠‘١- ٢٠٠‘١ متر و دشتهای‌ جنوب‌ ٧٠٠-٧٥٠ متر از سطح‌ دریا ارتفاع‌ دارد (همانجا؛ سامی‌، ٢/ ٨٣٤). مراد چای‌ در شمال‌ ارغنی‌ جاری‌ است‌ (همانجا). آب‌ و هوای‌ ارغنی‌ ملایم‌ است‌ و جزو ییلاقات‌ دیار بكر محسوب‌ می‌شود. باران‌ آن‌ بیشتر از سایر مناطق‌ آناتولی‌ جنوب‌ شرقی‌ است‌ («دائرةالمعارف‌»، همانجا).
تاریخ‌ ارغنی‌ با تاریخ‌ دیار بكر پیوند خورده‌ است‌. به‌ نوشتۀ یاقوت‌، ارغنی‌ در جنگ‌ سیف‌الدولۀ حمدانی‌ با رومیان‌ (در اواسط سدۀ ٤ق‌/ ١٠م‌) به‌ تصرف سپاهیان‌ سیف‌الدوله‌ درآمد، و بیت‌ شعری‌ از ابوفراس حمدانی‌ این گفته‌ را تأیید می‌كند (همانجا). در ٨٤٤ق‌/ ١٤٤٠م‌ جهانگیر میرزا فرزند علی‌ بیك‌، برادر بزرگ‌ اوزون‌ حسن‌، ولایت ارغنی‌ را غارت‌ كرد (روملو، ٢٤١). در جنگ‌ بین‌ اوزون‌ حسن‌ و رستم‌ ترخان‌، از امیران‌ قره‌ قویونلو، ارغنی‌ محل‌ تاخت‌ و تاز قرار گرفت‌ و چون‌ رستم‌ ترخان‌ به‌ ٦ فرسخی‌ شهر رسید، به‌ دستور اوزون‌ حسن‌ اهالی‌ شهر به‌ خرپوت‌ كوچ‌ كردند (همو، ٢٧٢؛ ابوبكر طهرانی‌، ١٨٦). پس‌ از جنگ‌ چالدران‌ در ٩٢٠ق‌/ ١٥١٤م‌ با راهنمایی‌ ادریس‌ بدلیسی‌، شهر ارغنی‌ جزو مناطق‌ مفتوحۀ محمد پاشا و تابع‌ دیاربكر شد (IA,IV/ ٣١٠؛ «دائرةالمعارف‌»، XV/ ٢٩٧).
افزون‌ بر غلات‌ و حبوبات‌، مهم‌ترین‌ محصول‌ آن‌ بادام‌ است‌ (همان‌، XV/ ٢٩٦-٢٩٧). به‌ گفتۀ اولیا چلبی‌، جهانگرد معروف‌، انگور این‌ شهر بسیار مشهور بوده‌ است‌ (٤/ ٢٢). مردم‌ ارغنی‌ زراعت‌ پیشه‌اند، گذران‌ اغلب‌ آنان‌ از كشاورزی‌، باغداری‌ و دامداری‌ است‌ («دائرةالمعارف‌»، همانجا). این‌ شهر دارای‌ معادنی‌ نیز هست‌ كه‌ عده‌ای‌ از اهالی‌ آنجا باكار در معادن‌ گذران‌ می‌كنند (ركلوس‌، IX/ ٤١٨).
در ناحیۀ اكیل‌، از نواحی‌ ارغنی‌ معدن‌ نقرۀ كوچكی‌ وجود دارد (سامی‌، ٢/ ٨٣٥؛ رفعت‌ افندی‌، ١/ ١٣٠)، ولی‌ اهمیت‌ و شهرت‌ آن‌ به‌سبب‌ داشتن‌ ذخایر فراوان‌ مس‌ است‌ كه‌ در ٨ كیلومتری‌ (خانجی‌، ٩/ ٢١٧) سمت‌ راست‌ دجله‌ در دامنۀ كوه‌ محراب‌، در منطقۀ الازیق‌ واقع‌ شده‌ است‌ (EI٢, II/ ٧٠٧). این‌ معدن‌ قدمت بسیار دارد (خوری‌، ٩٢؛ بستانی‌، ٣/ ١٤٧) و بهره‌برداری‌ از آنها در طول سده‌های‌ گذشته‌ در نوسان‌ بوده‌ است‌. در سدۀ ١٣ق‌/ ١٩م‌ مس‌ استخراج‌ شده‌ از این‌ معدن‌ به‌ بغداد فرستاده‌ می‌شد (EI٢، همانجا). در اوایل‌ سدۀ ٢٠م‌ كار استخراج‌ معدن‌ به‌ حالت‌ ركود درآمد، تا اینكه‌ با احداث‌ راه‌ آهن‌ دیار بكر ـ مالاتیا در سالهای‌ اخیر استخراج‌ آن‌ مجدداً رونق‌ گرفت‌ («دائرةالمعارف‌»، XV/ ٢٩٧). در قولمان‌ در شمال‌ شرقی‌ ارغنی‌ مقداری‌ معدن‌ كروم‌ نیز پیدا شده‌ است‌. امروزه‌ قصبۀ معدن‌ جزئی‌ از بخش‌ الازیق‌ است‌ (EI٢، همانجا).
از آثار تاریخی‌ كهن‌ ارغنی‌ از قلعۀ آن‌ می‌توان‌ نام‌ برد. اولیا چلبی‌ (همانجا) گوید: قلعه‌ از سنگ‌ بنا شده‌، و بانی‌ آن‌ سلطان‌ وحدالله‌زاده‌ (ارغنی‌ سلطان‌) از آل‌ عباس‌ بوده‌ است‌، مردم‌ قلعه‌ در ٩٢١ق‌/ ١٥١٥م‌ آن‌ را به‌ محمد پاشا تسلیم‌ كردند. همچنین‌ دارای‌ چندین مسجد، كاروانسرا، مدرسه‌ و مقبرۀ مشاهیر است‌ (خانجی‌، خوری‌، سامی‌، همانجاها). قبر نبی‌ ذوالكفل‌ در تپه‌ای‌ به‌ همین‌ نام‌ در نزدیك‌ شهر قرار دارد (EI٢، همانجا).

مآخذ

ابوبكر طهرانی‌، دیار بكریه‌، به‌ كوشش‌ نجاتی‌ لوغال‌ و فاروق‌ سومر، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
اولیا چلبی‌، محمد، سیاحت‌ نامه‌، به‌ كوشش‌ احمد جودت‌، استانبول‌، ١٣١٤ق‌؛
بستانی‌، پطرس‌، دائرةالمعارف‌، بیروت‌، ١٨٧٦-١٩٠٠م‌؛
خانجی‌، محمد امین‌، منجم‌ العمران‌، قاهره‌، ١٣٢٥ق‌/ ١٩٠٧م‌؛
خوری‌، سلیم‌ جبرائیل‌ و شحاده‌ سلیم‌ میكائیل‌، آثار الادهار، بیروت‌، ١٢٩١ق‌/ ١٨٧٥م‌؛
رفعت‌ افندی‌، احمد، لغات‌ تاریخیه‌ و جغرافیه‌، استانبول‌، ١٢٩٩ق‌؛
روملو، حسن‌، احسن‌ التواریخ‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ١٣٤٩ش‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara, ١٩٩١;
EI٢;
IA;
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٤;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨;
YA.
ابوالحسن‌ دیانت