اَرْكَواز، یكی‌ از بخشهای‌ سه‌گانۀ شهرستان‌ مهران‌ (استان‌ ایلام‌). در منابع‌ مختلف آن‌ را به‌ صورتهای‌ آرگواز (جغرافیا و اسامی‌...، ٢/ ٥)، ارگوازی‌ (لغت‌ نامۀ دهخدا؛ فرهنگ‌ آبادیها...، ١)، اركوازی‌ ( آمارنامه‌...، چهار) و ارغواز (دُمرگان‌، ٢/ ٢٢٥، ٢٤٣) نیز نوشته‌اند.
بخش‌ اركواز محدود است از شمال‌ به‌ شهرستان‌ دره‌شهر، از جنوب‌ و مشرق‌ به‌ شهرستان دهلران‌ و از مغرب‌ به‌ بخشهای‌ صالح‌آباد و مركزی‌ (شهرستان‌ مهران‌) (سرشماری‌، ١٣٦٥ش‌، ١٧). این بخش‌ بیشتر كوهستانی‌ است‌ و مهم‌ترین‌ كوههای‌ آن‌ عبارتند از كبیركوه‌، كوه‌ تونه‌، كوه‌ پاریاب‌، كوه‌ گچ‌ مخمل‌، كوه‌ كمرچرمك‌ و كوه‌ سیاه‌. بلندترین‌ قلۀ رشتۀ كبیركوه‌ به‌ نام‌ وزرین‌ با ٠٦٢‘٣ متر ارتفاع‌ در شرق‌ این بخش قرار دارد (فرهنگ‌ جغرافیایی‌...، ٥/ ٨). از آنجا كه‌ این‌ بخش‌ از لحاظ موقع‌ طبیعی‌ در دو قسمت كوهستانی‌ و دشت‌ واقع‌ شده‌، دارای‌ آب‌وهوایی‌ دوگانه‌ است‌: قسمت كوهستانی‌ معتدل‌ و قسمت‌ جنوب‌ و جنوب‌ غربی به‌ واسطۀ مجاورت‌ با دشت‌ مهران‌ و ارتفاع‌ كمتر، گرمسیری‌ است‌ (همانجا؛ كوكلان‌، ١٤٣-١٤٤). چند رودخانۀ محلی‌ در این‌ بخش جاری‌ است كه‌ از دامنه‌های كبیركوه‌ سرچشمه‌ می‌گیرند. مهم‌ترین رودها اینهاست‌: گل گل‌، گلال‌ پیرمحمد و خوشادول‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌، همانجا).
بخش‌ اركواز از ٣ دهستان‌ به‌ نامهای‌ چمزی‌، شوهان‌ و گچی‌ تشكیل‌ شده‌، و مركز آن‌ شهر كوچك‌ قلعه‌ درۀ ملكشاهی‌ است‌ ( آمارنامه‌، ١٢، ١٦). این‌ بخش‌ دارای‌ ٤٩ آبادی‌ است‌ كه‌ براساس‌ سرشماری‌ عمومی‌ (١٣٧٠ش‌) تنها ٣١ آبادی‌ (٣/ ٦٣٪) دارای‌ سكنه‌ و مابقی‌ خالی از سكنه‌ گزارش‌ شده‌اند (همانجا)، درحالی‌كه‌ شمار آبادیهای دارای‌ سكنۀ این‌ بخش‌ در ١٣٦٥ش‌ ٣٩ واحد بوده‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١، ١٢).
در ١٣٥٥ش‌ جمعیت‌ بخش‌ اركواز ٠٢٢‘١٠ نفر (٨٥٨‘١ خانوار) بود (سرشماری‌ عمومی‌، ١٣٥٥ش‌، «١/ ل‌») كه‌ به‌ موجب‌ تقسیمات‌ كشوری‌ ١٣٦٥ش‌ به‌ ٥٣٥‘٢١ نفر (٧٦٣‘٣ خانوار) بالغ‌ گردید كه‌ از آن‌ میان‌ ١١٤‘١١ نفر (٦/ ٥١٪) مرد و مابقی‌ (٤/ ٤٨٪) زن‌ بودند (سرشماری‌، ١٣٦٥ش‌، ١٥). مطابق‌ آمار ١٣٧٠ش‌، ٦٥٠‘١٢ نفر (٠٣٣‘٢ خانوار) از جمعیت‌ این‌ بخش‌ در روستاها زندگی‌ می‌كردند كه‌ ٢/ ٨١٪ از كل جمعیت‌ روستایی‌ شهرستان‌ مهران‌ (٥٧٥‘١٥ نفر) را شامل‌ می‌شد ( آمارنامه‌، ١٦).
بخش اركواز محل‌ زندگی‌ ایلهای‌ ملكشاهی‌ (٨٢٦ خانوار ییلاقی‌ و ١٢٢ خانوار قشلاقی‌) و شوهان‌ (٤٠٢ خانوار ییلاقی‌ و ٩ خانوار قشلاقی‌) است‌. اركواز بیشتر محل‌ ییلاقی‌ این‌ دو ایل‌ به‌شمار می‌رود و قشلاق‌ آنان‌ به‌ ترتیب دهستان‌ حومه‌ (بخش‌ مركزی‌) و دهستان‌ صالح‌آباد (بخش‌ صالح‌آباد) از شهرستان‌ مهران‌ است‌ (جمعیت‌...، ١٩). این‌ دو ایل‌ از مجموعۀ ایلهای كرد - لر و مهلكی‌ (جغرافیای كامل‌...، ١/ ٣٦٧، حاشیۀ ١؛ كیهان‌، ٢/ ٦٨) و طایفه‌های‌ چمیزی‌، گچی‌، یلماس و دوسان‌ تشكیل‌ شده‌ است‌ (همانجا).
فعالیت‌ اصلی‌ اقتصادی در بخش‌ اركواز زراعت‌ و دامداری‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، همانجا) و آب‌ آبیاری‌ این‌ بخش‌ بیشتر از چشمه‌ها و رودخانه‌های محلی‌ تأمین‌ می‌شود (جغرافیا و اسامی‌، همانجا؛ فرهنگ‌ روستایی‌، ٨٣٤-٨٣٥). سطح‌ كل‌ زمینهای‌ زراعی‌ این‌ بخش‌ ٣٠٤‘١٧ هكتار است‌ كه‌ تنها ٤/ ١٪ آن‌ به‌ صورت‌ آبی‌ مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد (فرهنگ‌ اقتصادی‌، «٤/ ٣١»). ٤٧٨‘١٤٢ رأس‌ بز و گوسفند و ٥٨٤‘٢ رأس‌ گاو موجود در این‌ بخش‌ نشانگر اهمیت‌ دامداری‌ آن‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٢-١٣).
مردم‌ اركواز مسلمان‌ شیعه‌ هستند و زبان‌ آنان‌ كردی‌ است‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌، همانجا). مزار سیدمحمد و سید نصرالدین‌ كه‌ نسب آنان‌ به‌ امام‌ هفتم‌ (ع‌) می‌رسد، از زیارتگاههای‌ این‌ بخش‌ به‌شمار می‌آیند (همانجا).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ ایلام‌ (١٣٧١ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجۀ استان‌ ایلام‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ كشور، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٢٩ش‌؛
جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
جمعیت‌ عشایری‌ دهستانها، سرشماری‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ عشایر كوچنده‌ (١٣٦٦ش‌)، كل‌ كشور، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
دمرگان‌، ژاك‌، هیأت‌ علمی‌ فرانسه‌ در ایران‌ (مطالعات‌ جغرافیایی‌)، ترجمۀ كاظم‌ ودیعی‌، تبریز، ١٣٣٩ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٥٥ش‌)، استان‌ ایلام‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٦٥ش‌)، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان‌ مهران‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور (١٣٦٥ش‌)، شهرستان‌ مهران‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
فرهنگ‌ اقتصادی‌ دهات‌ و مزارع‌، استان‌ ایلام‌، جهاد سازندگی‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ پنجم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣١ش‌؛
فرهنگ‌ روستایی‌، سرشماری‌ عمومی‌ كشاورزی‌ (١٣٦٧ش‌)، كل‌ كشور، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
كوكلان‌، ابراهیم‌، جغرافیای‌ نظامی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٣٣ش‌؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣١١ش‌؛
لغت‌نامۀ دهخدا.
عباس‌ سعیدی