اَرْگِری‌، در زبان‌ آلبانیایی‌ گی‌یروكاستر، نام‌ شهر و شهرستانی‌ در جنوب‌ آلبانی‌. این‌ شهر در ◦٤٠ و ′١٣ عرض‌ شمالی‌ و ◦٢٠ و ′١٣ طول‌ شرقی‌، در دامنۀ شرقی‌ كوه‌ ساحلی‌ مالی‌گی‌یره (EI٢, II/ ٧٠٨؛ بریتانیكا، I/ ٤١٩) یا سوپوت‌ (سامی‌، ٢/ ٨٣٦)، مشرف‌ به‌ درۀ وسیع‌ رود درین، از شعبه‌های‌ رودخانۀ ویوسه‌ قرار دارد (EI٢، همانجا). ارتفاع‌ آن‌ از سطح‌ دریا ٣٥٠ متر (بریتانیكا، IV/ ٥٦١) و در ١٩٨٣م‌ جمعیت‌ این‌ شهر ٢٠٠‘٦١ نفر بوده‌ است‌ («سالنامه‌...»، ٥٣٩). شهرستان‌ ارگری‌ با ١٤٢‘٤ كمـ٢ مساحت‌ ١٢٨ هزار نفر جمعیت‌ داشته‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ ایتالیانا»، II/ ٢٦٧).
این شهر در لهجۀ گِك‌ ــ یكی‌ از دو لهجۀ مهم‌ زبان‌ آلبانیایی‌ ــ گی‌ینوكاستر، در یونانی‌ آرگوروكاسترون‌ (بریتانیكا، همانجا) و در ایتالیایی‌ آرجیروكاسترو («دائرةالمعارف‌ ایتالیانا»، II/ ٢٦٦) تلفظ شده، و در روزگار حاكمیت بیزانس‌ در سدۀ ٨ق‌ آرگیروكاسترو نامیده‌ می‌شده‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٢٩٨) در مآخذ عثمانی‌، از جمله‌ دفاتر منسوب‌ به‌ سال‌ ٨٣٥ق‌/ ١٤٣٢م‌ به‌صورتهای‌ اریوری‌ قصری‌، اریرو قصری‌، اریورو قصری‌، اركری‌ قصری و اركروقصرو (اینالجیق‌، صورت‌...، مقدمه‌، ١٣) آمده‌ و در بیشتر جاها به‌ صورت اركری‌ قصری‌ ضبط شده‌ كه‌ بر اثر كثرت استعمال به شكل ارگری نوشته می‌شده‌ است‌ (همانجا، حاشیۀ ١٥(a)(.
ارگری‌ پیش‌ از آنكه‌ به‌ تصرف عثمانیها درآید، در تصرف‌ ونیزیها (GSE, VI/ ٤١٦-٤١٧) و اقامتگاه‌ خاندان‌ معروف‌ زنبیسی‌ بود، به‌طوری‌كه‌ ولایت‌ زنبیسی‌ نامیده‌ می‌شد (اینالجیق‌، همان‌، مقدمه‌، ١٤-١٥). آخرین‌ فرد این‌ خاندان‌ پس‌ از آنكه‌ تسلیم‌ تركها شد و پسرش به‌ عنوان‌ گروگان‌ در دربار عثمانی‌ جای‌ گرفت‌، حمزه نامیده‌ شد (اوزون‌ چارشیلی‌، I/ ٢٠٦-٢٠٧). وی‌ در جنگ‌ ایلدرم‌ بایزید با تیمور، بایزید را یاری نمود («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا). ایلدرم‌ بایزید با بیرون‌ راندن امیران‌ حوالی‌ ارگری‌، این‌ منطقه‌ را كلاً تحت‌ حاكمیت‌ عثمانی‌ درآورد (اینالجیق‌، فاتح‌...، I/ ١٥٩).
برابر مندرجات «دفتر سنجاق‌ اروانید»، در ٨٣٥ق‌ ارگری‌ جزو شهرستان‌ (سنجاق‌) اروانید ــ كه‌ نام‌ دیگر آلبانی‌ است‌ ــ (اینالجیق‌، صورت‌، مقدمه‌، ١١) گردید و مركز آن‌ شد («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا). در ٨٣٦ق‌/ ١٤٣٣م‌، در زمان مراد دوم‌ (IA, I/ ٥٨٥)، علی‌بیك‌ فرزند اورنوس‌ به‌ آلبانی‌ حمله‌ كرد (اینالجیق‌، همان، مقدمه‌، ١٤)، ارگری‌ محاصره‌ شد (IA، همانجا)، اما سرانجام‌، علی‌بیك‌ شكست‌ خورد (اینالجیق‌، همانجا).
با توجه‌ به‌ تحریرات‌ «دفتر سنجاق‌ اولونیه‌»، در تجدید نظر نظام‌ اداری‌ در ٩١٢ق‌/ ١٥٠٦م‌، ارگری‌ جزو ایالت‌ اولونیه‌ شد (اینالجیق‌، فاتح‌، I/ ١٦٢).
در سدۀ ١٥م‌ جمعیت‌ غیرنظامی‌ آنجا را مسیحیان‌ تشكیل‌ می‌دادند. تا اواخر سدۀ ١٦م‌ جمعیت‌ آنجا به‌ ٥٠٠‘٢ نفر می‌رسید كه‌ فقط ٦٥ نفر از آنان‌ مسلمان‌ بودند. در سدۀ ١٧م‌ هنگامی‌ كه‌ اسلام‌ در آلبانی‌ پذیرفته‌ شد، ارگری‌ نیز به‌ صورت‌ شهری‌ اسلامی‌ درآمد («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٢٩٩)، به‌ طوری‌ كه‌ در اوایل‌ سدۀ ١٩م‌ ٢ هزار خانوادۀ مسلمان‌ و ١٠٠ خانوادۀ مسیحی‌ در آن‌ می‌زیستند (همانجا).
ارگری‌ در تقسیمات‌ كشوری‌ سال‌ ١٢٦٦ق‌/ ١٨٤٩م‌ جزو ولایت‌ یانیه‌ شد (كارال‌، VIII/ ٣٣٨ا؛ انالجیق‌، صورت‌، مقدمه‌، ١١؛ سامی‌، همانجا). در آغاز سدۀ ٢٠م‌، از ١٤٠ هزار نفر جمعیت‌ ناحیۀ ارگری‌ ٧٢ هزار نفر آن‌ مسلمان‌ بودند (همانجا). در جریان‌ جنگهای‌ بالكان‌ (١٩١٢-١٩١٣م‌) و جنگ جهانی‌ اول‌ (١٩١٤-١٩١٨م‌) منطقۀ ارگری‌ به‌ویژه‌ روستاهای مسلمان‌نشین‌ آن‌ مورد حمله‌ قرار گرفت‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا). مردم‌ ارگری‌ در فاصلۀ دو جنگ‌ جهانی‌ تحت‌ تأثیر فرهنگ‌ اروپاییان‌ مخصوصاً ایتالیاییها قرار گرفتند. پس‌ از شكست‌ ایتالیاییها در جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ كه‌ كشور آلبانی به‌ اشغال نیروی شوروی‌ درآمد و قدرت‌ به‌ دست‌ كمونیستها افتاد، ارگری نیز به‌ جنبش‌ پارتیزانی انورخوجه پیوست‌ (گلنی‌، ٢٠٨).
از آثار تاریخی این‌ شهر بجز ویرانه‌های‌ قلعۀ ارگری‌ كه‌ در جنگهای‌ صلیبی نیز مورد استفاده‌ بود (مولر، ١٣)، تكیۀ سلیمان‌ بكتاشی‌ و مسجد چارشی‌، چیز زیادی‌ باقی‌ نمانده‌، و بیشتر آنها در جریان‌ انقلاب‌ فرهنگی‌ ١٩٦٧م‌ ویران‌ شده‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).
اولیا چلبی‌، سیاح‌ معروف‌ سدۀ ١١ق‌ از مسجد بایزید اول‌، قلعه‌ و محلات‌ ارگری‌، بناها، تكایا، زیارتگاهها، مدارس‌، ادیبان‌ و شاعران‌ آن‌ به‌ تفصیل‌ سخن‌ گفته‌ است‌ (٨/ ٦٧٤ -٦٨٠).
انور خوجه‌، رهبر حزب كمونیست‌ آلبانی‌ در خانواده‌ای‌ مسلمان‌ در این‌ شهر (١٩٠٨) متولد شده‌ است‌ (بریتانیكا، همانجا).

مآخذ

اولیا چلبی‌، سیاحت‌ نامه‌، استانبول‌، ١٩٢٨م‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٨٨٩م‌؛
گلنی‌، میشا، تجدید حیات‌ تاریخ‌، ترجمۀ اسماعیل‌ زند، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
مولر، ولفگانگ‌، القلاع‌ ایام‌ الحروب‌ الصلیبیة، ترجمۀ محمد ولید جلاد، دمشق‌، ١٤٠٤ق‌؛
نیز:

Britannica;
Britannica Book of the Year (١٩٨٣);
EI٢;
Enciclopedia Italiana, Rome, ١٩٥٠;
GSE;
IA;
İnalcık, H., Fatih devri üzerinde tetkikler ve vesikalar, Ankara, ١٩٥٤;
id, Sûret-i defter-i sancak-i Arvanid, Ankara, ١٩٨٧;
Karal, E.Z., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٥, Uzun-çarṣılı , İ.H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
ابوالحسن‌ دیانت