اَرْشَق‌، یكی‌ از بخشهای‌ دوگانۀ شهرستان‌ مشكین‌ شهر در استان‌ اردبیل‌. این نام‌ در متون‌ مختلف‌ افزون‌ بر اَرشَق‌ (طبری‌، ٩/ ١٢؛ ابوعلی مسكویه‌، ٦/ ٤٧٣-٤٧٤)، به‌ صورتهای‌ ارجاق‌ (حمدالله‌، ٨٢-٨٣؛ اعتمادالسلطنه‌، ١/ ٣٧)، اَرْشَك‌ (صدیقی‌، ٢٩٩-٣٠٠)، ارجاك‌ (مشكور، ٢٩٩) و ارجق‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌...، ٤/ ١١) نیز آمده‌ است‌.
ارشق دارای‌ ٣/ ٨٧١‘١ كمـ٢ مساحت‌ ( آمارنامه‌...، ٤٦) و محدود است‌ از شمال‌ به‌ مرز جمهوری‌ آذربایجان‌، از جنوب‌ به‌ شهرستانهای اردبیل‌ و سراب‌، از غرب‌ به‌ شهرستان‌ اهر و از شرق‌ به شهرستان‌ اردبیل‌ (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ٧). ارشق‌ از ٥ دهستان‌ به‌ نامهای‌ ارشق‌ مركزی‌، ارشق‌ غربی‌، ارشق‌ شمالی‌، یافت‌ و صلوات‌ تشكیل‌ شده‌، و جمعاً ٢٣٤ آبادی‌ را در خود جای‌ داده‌ است‌. مركز این‌ بخش‌، آبادیِ رضی‌ است‌ كه‌ ٦٠٧‘١ نفر (١٣٦٥ش‌) جمعیت‌ دارد (همان‌، ١٢؛ آمارنامه‌، همانجا).
آب‌ و هوای‌ ارشق‌ به‌ واسطۀ كوهستانی‌ بودن‌ معتدل‌ است‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌، ٤/ ١٥) و مراتع‌ آن‌ از مراتع‌ مهم‌ منطقه‌ است‌. این‌ بخش‌ در واقع‌ حد فاصل‌ نواحی‌ ییلاقی‌ و قشلاقی‌ و محل‌ تجمع ایلات‌ شاهسون به‌ شمار می‌رود (ساعدی‌، ٥٣)؛ مطابق‌ داده‌های‌ موجود (١٣٦٦ش‌)، ٢٣٦ خانوار قشلاقی‌ و ٤ خانوار ییلاقی‌ از شاهسونها از این‌ ناحیه‌ استفاده‌ می‌كنند (جمعیت‌...، ٩). طوایف‌ عمدۀ این‌ بخش عبارتند از: قوجابیگلو، مغانلو، اجیرلو و عیسی‌لو (ترابی‌، ٢/ ٦٠٨ - ٦٠٩).
جمعیت‌ محدودۀ ارشق‌ ٧٠٧‘٣٦ نفر (١٣٦٥ش‌) است‌ كه‌ از آن‌ میان‌ ٥٢٣‘١٨ نفر (٤/ ٥٠ درصد) مرد و مابقی‌ (٦/ ٤٩ درصد) زن‌ هستند (سرشماری‌...، ١٥). علاوه‌ بر این‌، جمعیت‌ ٦ ساله‌ به‌ بالای‌ این‌ بخش‌ ٣٧٢‘٢٨ نفر (٢/ ٧٧ درصد) است‌ و شمار باسوادان‌ ٥/ ٣١ درصد از این‌ جمعیت‌ را تشكیل‌ می‌دهد. گذشته‌ از نسبت‌ بالای‌ بی‌سوادی‌، سطح‌ اشتغال‌ نیز در این‌ بخش‌ نسبتاً پایین‌، و بار تكفل‌ میان‌ خانوارهای‌ آن‌ نسبتاً بالاست‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ١٠).
فعالیت‌ اصلی در آبادیهای‌ این‌ بخش‌ زراعت‌ و دامداری‌ است‌؛ پرورش‌ طیور و زنبور عسل نیز در پاره‌ای‌ آبادیهای‌ آن‌ رایج‌ است (همانجا). حمدالله‌ مستوفی‌ از باغستانهای‌ نیكو و فراوان‌ آن‌ یاد كرده‌ است‌ (ص‌ ٨٣). سطح‌ كل‌ زمینهای‌ زراعی‌ آن‌ ٥٣٢‘٦٣ هكتار است كه‌ ٨/ ٩٢ درصد از آن‌ به‌ صورت‌ دیمی‌ مورد بهره‌برداری است‌ (فرهنگ‌ اقتصادی‌...، ٤/ ١١٨). وجود ٢٢٠‘١٧١ رأس‌ گوسفند و بز و ٤٢٧‘١٨ رأس‌ گاو و گوساله‌ در این‌ بخش‌ نشانۀ اهمیت‌ دامداری‌ در آبادیهای‌ آن‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ١١). محصولات عمدۀ آن‌ غلات‌، حبوبات‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌، همانجا)، انگور و گردوست‌ (حمدالله‌، همانجا).
آبادیهای‌ ارشق‌ قاعدتاً از آبادیهای‌ كوچك‌ منطقه‌ و كشور به‌شمار می‌آیند، تا جایی‌ كه‌ از ١٤٢ آبادی‌ دارای‌ خانوار بهره‌بردار این‌ بخش‌ در ١٣٦٧ش‌، ١٠٧ آبادی‌ (٣/ ٧٥ درصد) دارای‌ جمعیتی‌ كمتر از ٥٠ خانوار (بهره‌بردار) بوده‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٧ش‌، ده‌). در محدودۀ بخش‌ ارشق‌ ٣٦٦ حلقه‌ چاه‌ موتوری‌ مورد بهره‌برداری‌ است‌؛ با اینهمه‌، شمار قابل توجهی‌ از آبادیها از آب‌ چشمه‌ها و رودخانه‌های‌ محلی‌ استفاده‌ می‌كنند (همان‌، شانزده‌، هفده‌).
ارشق‌ یكی‌ از پایگاههای‌ مقاومت‌ بابك خرّمی‌ در برابر سپاهیان‌ معتصم‌ عباسی‌ بود. در ٢٢٠ق‌ قلعۀ ارشق‌ كه‌ میان‌ اردبیل‌ و برزند واقع‌ بود، توسط افشین‌ ضبط و مرمت‌ شد و به‌ دور آن‌ خندقی حفر گردید (طبری‌، ٩/ ١٢؛ ابن‌ اثیر، ٦/ ٤٤٨؛ نیز نك‌ : ابن‌اعثم‌، ٧/ ٤٣٧)، سپس‌ افشین یكی‌ از سرهنگان‌ خود را با دسته‌ای‌ از سپاهیان‌ در این‌ دژ مستقر ساخت تا ضمن‌ مراقبت‌ از كاروانیان‌، پیروان بابك‌ را نیز زیر نظر داشته‌ باشد (ابن‌اثیر، همانجا؛ صدیقی‌، ٣٠٠). سپاه‌ بابك‌ در این‌ محل‌ از افشین‌ شكست‌ خورد و او به‌ همراه‌ عده‌ای‌ از سوارانش‌ به‌ مغان گریخت‌ (طبری‌، ٩/ ١٣-١٤؛ ابوعلی‌ مسكویه‌، همانجا).
ساعدی‌ در زمان‌ معاصر از قلعه‌ها و برج‌ و باروهای‌ مخروبۀ متعدد در منطقه‌ از جمله‌ ارشق‌ نام‌ می‌برد كه‌ محل‌ حفاریهای‌ غیر مجاز بوده‌ است‌ (ص‌ ٦٩). یاقوت‌ ارشق‌ را كوهی‌ دانسته‌ است‌ در مغان‌ آذربایجان‌ در نزدیكی‌ شهر بذ (١/ ٢٠٨).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌ (١٣٧٠ش‌)، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛
ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ اعثم‌ كوفی‌، احمد، الفتوح‌، به‌ كوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ١٤١١ق‌/ ١٩٩١م‌؛
ابوعلی‌ مسكویه‌، احمد، تجارب‌ الامم‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٧١م‌؛
اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن‌، مرآةالبلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
ترابی‌ طباطبایی‌، جمال‌، آثار باستانی‌ آذربایجان‌، تهران‌، ١٣٥٥ش‌؛
جمعیت‌ عشایری‌ دهستانها، سرشماری‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ عشایر كوچنده‌ (١٣٦٦ش‌)، كل‌ كشور، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
حمدالله‌ مستوفی‌، نزهةالقلوب‌، به‌ كوشش‌ گ‌. لسترنج‌، لیدن‌، ١٣٣١ق‌/ ١٩١٣م‌؛
ساعدی‌، غلامحسین‌، خیاو یا مشكین‌ شهر، تهران‌، ١٣٥٤ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌، ١٣٦٥ش‌، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان‌ مشكین‌ شهر، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
صدیقی‌، غلامحسین‌، جنبشهای‌ دینی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور (١٣٦٥ش‌)، شهرستان‌ مشكین‌ شهر، مركز آمار ایران‌، تهران، ١٣٦٨ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور، سرشماری‌ عمومی‌ كشاورزی‌ (١٣٦٧ش‌)، استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
فرهنگ‌ اقتصادی‌ دهات‌ و مزارع‌، استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌ (١)، جهاد سازندگی‌، تهران‌، ١٣٦٠ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ سوم‌ و چهارم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌؛
مشكور، محمدجواد، جغرافیای‌ تاریخی‌ ایران‌ باستان‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
یاقوت‌، بلدان‌.

عباس‌ سعیدی‌