دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٨ - ارزوئیه
ارزوئیه
نویسنده (ها) :
عباس سعیدی
آخرین بروز رسانی :
پنج شنبه ٢٨ فروردین ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اُرْزوئیه، یكی از بخشهای سهگانۀ شهرستان بافت در استان كرمان. نام این بخش به صورتهای اُرزو (سایكس، ٤٤٥، نیز ٢/ ١٤٩)، غالباً اُرْزویه (وزیری، جغرافیا...، ٣٦؛ یزدی، ٧٩؛ تاریخ شاهی، ٢٧٧؛ مشیزی، ٢٦٦، ٢٨٦؛ كیهان، ٢/ ٢٥٣، ٢٥٤) و امروزه ارزوئیه نوشته میشود.
بخش ارزوئیه از شمال محدود است به دهستانهای سیاه كوه، دهسرد و خبر از شهرستان بافت، از جنوب و غرب به استان هرمزگان و از شرق به شهرستان جیرفت (سرشماری...،١٧). دهستانهای این بخش شامل ارزوئیه، وكیلآباد و صوغان است ( آمارنامه...، ٤). ناحیۀ ارزوئیه عمدتاً دشتی میانكوهی است (رزمآرا، ٩٠) كه مساحت آن را به تفاوت ٤٠٠‘٥ كمـ ٢ (كیهان، همانجا ) و ٣٣١‘٢ كمـ٢ (آمارنامه، ١٩) نوشتهاند. كوه ارزوئیه در قسمت شرقی آبادی ارزوئیه قرار دارد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٧). آبوهوای ارزوئیه گرم و خشك (همان، نیز رزمآرا، همانجاها) و همراه با زمستانهای معتدل و بارش زمستانه است (كیهان، ٢/ ٢٥٣). در این ناحیه، رود ارزوئیه از بههم پیوستن رودهای محلی خبر، كوشك، صوغان و دهسرد تشكیل شده است و به سمت غرب جریان مییابد؛ این رود در جنوب حاجیآباد (در محور جادۀ سیرجان ـ بندرعباس) به رودخانۀ حاجیآباد میپیوندد (رزمآرا، ٨٦).
به سبب فقر منابع سطحی آب، این ناحیه اصولاً به آبهای زیرزمینی و قنات وابسته بوده است (وزیری، همان، ١٤٦) و هنوز ٦٢ رشته قنات در ارزوئیه دایر است. علاوه بر این، ٣٠٠ حلقه چاه موتوری احداثی در سالهای اخیر به برداشت از منابع زیرزمینی آب مشغولند (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٧ش، دوازده، سیزده)؛ میزان برداشت از آبهای زیرزمینی این ناحیه مجموعاً ٩/ ٢٦٨ میلیون مـ٣ در سال برآورد شده است ( آمارنامه، ١٩).
پوشش گیاهی طبیعی این ناحیه عمدتاً درختان گز، كَهور و كُنار (سدر) است كه بهویژه در كنار خشكه رود ارزوئیه میرویند (رزمآرا، ٩٠؛ جغرافیا و اسامی...، ٢/ ٣٨٤). در گذشته، جنگل نسبتاً وسیعی از درختان شاه گز در این ناحیه وجود داشته كه به مرور زمان از میان رفته است (كیهان، ٢/ ٢٥٤). گیاهانی مانند بابونه، آویشن، مورخاش و مور تلخ كه غالباً مصرف دارویی دارند، نیز جزو پوشش گیاهی طبیعی آن بهشمار میرود (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، نیز كیهان، همانجاها).
جانوران وحشی ناحیه اینهاست: بز كوهی، كل، روباه، گراز، گرگ و كبك (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ جغرافیای كامل...، ٢/ ٩٣٣). وزیری از نوعی آهو بهنام بز آهو در این منطقه نام میبرد (جغرافیا، ٣٨). دراج و فاخته نیز از پرندگان ارزوئیه بهشمار میروند (همان، ١٥٠).
ناحیۀ ارزوئیه یكی از بلوكات مهم و اولِ خاك كرمان ذكر شده (همو، تاریخ...، ٣١٨)، و از حیث محصول و منافع زراعتی «بهترین قطعۀ روی زمین» بهشمار آمده، و مزارع متعلق به آن ٦٠ واحد شمرده شده است و گفته شده كه «هر مزرعۀ آن به قدریك بلوك حاصل دارد» (همو، جغرافیا، ٦١، ١٤٦).
این ناحیه از گذشته محل زندگی طایفههای مختلف كوچنده بوده است. بر این اساس، الگوی آبادیهای آن قلعهای شكل بوده و خوانین محلی «عمارات عالیه» در آن برای خود ساختهاند، اما شكل اصلی مسكن مردم، كپروكتوك (ساخته شده از چوب و خاشاك) بوده است (همان، ١٥٠). آبادیهای معتبر و نسبتاً قدیمی ناحیه اینهاست: سلطانآباد، شاهماران، دشتبر، قادرآباد و دولتآباد (رزمآرا، همانجا؛ وزیری، همان، ١٤٨-١٤٩).
هر چند بیشتر ساكنان این ناحیه از منطقۀ گرمسیری فارس آمدهاند و طایفههای اصلی آن تیلكو، جمالی، شیخ، سیونی و خُزَیمه است (همان، ١٥٠)، اما ایلات ارزوئیه را میتوان به دو دسته تقسیم كرد: ایل افشار كه در زمستان به عنوان قشلاق به ارزوئیه میآمدند و دیگر ایلات احمدی فارس كه در تابستان از آنجا بهعنوان ییلاق استفاده میكردند (كیهان، همانجا). مطابق دادههای سرشماری عشایری كشور (١٣٦٦ش)، ارزوئیه محل ییلاقی (٤٣ خانوار) و قشلاقی (٦٥٨ خانوار) ایل افشار و همچنین محل قشلاقی طوایف بلوچ (١١٤ خانوار)، رایینی (٥٣ خانوار)، كوهشاهی (٣٦ خانوار) ولك بختیاری (٢١٠ خانوار) بوده است (جمعیت...، ٦٨). لكهای این ناحیه از چند تیره تشكیل شدهاند، ازجمله: سهرابی، شهسواری، میرزایی و خدر (وزیری، جغرافیا، ١٤٤). لكهای ارزوئیه از فارس به كرمان آمده، و خانهای ایشان درگذشته در شهر كرمان اقامت داشتهاند (همانجا).
در ١٣٦٥ش جمعیت بخش ارزوئیه ٣٤٠‘١٧ نفر (٢٣٥‘٣ خانوار) بوده است كه از آن میان ٨١٨‘٨ نفر (٨٥/ ٥٠ درصد) مرد و مابقی (١٥/ ٤٩ درصد) زن بودند (سرشماری، ١٥) و نیز ٠٠٧‘١٣ نفر (٧٥٪) از جمعیت، ٦ سال به بالا بودهاند. همچنین تنها ٩/ ١٨ درصد از كل جمعیت شاغل بودند (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ش، ١٨، ٣٢) كه این مقدار بیانگر بار تكفل بالا در این بخش است. به سبب روستایی ـ عشایری بودن این ناحیه، سطح سواد در آن بهطور نسبی بسیار پایین است، زیرا تنها حدود ٣٨٪ از كل جمعیت باسوادند. جمعیت بخش ارزوئیه در ١٣٦ آبادی نسبتاً كوچك به مركزیت دولتآباد (٦٣١‘١ نفر) پراكنده است (همان، ١٨-٢٢، ٣٢-٣٤).
فعالیتهای اقتصادی ارزوئیه به ترتیب اهمیت اینهاست: زراعت، دامداری و باغداری ( فرهنگ اقتصادی...، «٣/ ١»). وجود ٣٧٧‘١١٨ رأس گوسفند و بز و ٧١٥‘٤ رأس گاو در این بخش (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ش، ١٨-١٩، ٣٢-٣٣) بیانگر نقش مكمل دامداری در اقتصاد زراعی ارزوئیه است.
با توجه به آب و هوای خشك و نیمه بیابانی این ناحیه (جغرافیای كامل، ٢/ ٩٣٣)، كشت اقتصادی محصولات تنها به كمك آبیاری امكانپذیر است و امروزه منابع تأمین آب، بیشتر كاریز و چاه موتوری است (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٧)، اما درگذشته از چاههای دستی نیز برای آبیاری مزارع استفاده میشده است (كیهان، ٢/ ٢٥٣). محصولات این ناحیه بهطور سنتی گرمسیری است، مانند مركبات، پنبه، غلات و خرما (خیراندیش، ٦٣؛ فرهنگ جغرافیای ایران، ١٠). درختان نخل ارزوئیه را در ١٣١١ش ١٣ هزار اصله و میزان محصول آن را ٣٢٥ هزار تن گزارش دادهاند (كیهان، ٣/ ١٠٧). اگرچه كشت برنج در این ناحیه به سبب محدودیت منابع آب، چندان قابل توجه نبوده، اما از نظر كیفیت شهرت داشته است (همو، ٢/ ٢٥٣). برخی، برنج ارزوئیه را بهتر از برنج فارس و مازندران معرفی كرده، و نیز گفته شده كه گندم این منطقه درگذشته از طریق بندرعباس به هندوستان صادر میشده است (وزیری، جغرافیا، ٣٦، ١٤٧).
در ١٣٦٠ش سطح كل زمینهای زراعی بخش ارزوئیه ٦٢٤‘٢٩ هكتار بوده كه ٦/ ٩٧ درصد از آن بهصورت آبی بهرهبرداری میشده است (فرهنگ اقتصادی، «٥/ ١»). محصولات اصلی ارزوئیه با توجه بهسطح زیركشت،اینهاست:گندمآبی (٧٧٩‘٥ هكتار)،جو آبی (٢٥٦‘٤ هكتار)، پنبه (٧٤٩‘١ هكتار)، نباتات علوفهای (٥٣١ هكتار)، دانههای روغنی (٦٢٥ هكتار) و همچنین مركبات، پسته، خرما، انار و انگور (همان، «٣/ ١-٤/ ١»).
زبان مردم این بخش فارسی، و مذهب آنان تشیع است (فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا).
مآخذ
آمارنامه استان كرمان (١٣٧١ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٢ش؛
تاریخ شاهی (قراختائیان)، به كوشش باستانی پاریزی ، تهران، ١٣٥٥ش؛
جغرافیا و اسامی دهات كشور، وزارت كشور، تهران، ١٣٢٩ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
جمعیت عشایری دهستانها، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر كوچنده (١٣٦٦ش) كل كشور، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
خیراندیش، اسدالله، با من به كرمان بیایید، تهران، ١٣٦٨ش؛
رزمآرا، علی، جغرافیای نظامی كرمان، تهران، ١٣٢٣ش؛
سایكس، پرسی، تاریخ ایران، ترجمۀ محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، ١٣٦٣ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بافت، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان بافت، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور، سرشماری عمومی كشاورزی (١٣٦٧ش)، استان كرمان، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان كرمان، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (دولتآباد)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٢ش، ج ١١٤؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ٨ كرمان و مكران، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛
كیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
مشیزی (بردسیری)، محمدسعید، تذكرۀ صفویۀ كرمان، تهران، ١٣٦٩ش؛
وزیری كرمانی، احمدعلی، تاریخ كرمان (سالاریه)، بهكوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٤٠ش؛
همو، جغرافیای كرمان، بهكوشش باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٤ش؛
یزدی، حسن، جامع التواریخ حسنی، بهكوشش حسین مدرسی طباطبایی و ایرج افشار، كراچی، ١٩٨٧م؛
نیز:
Sykes, P. M., Ten Thousand Miles in Persia or Eight Years in Iran, New York, ١٩٠٢.
عباس سعیدی