دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٧ - اردل
اردل
نویسنده (ها) :
عباس سعیدی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَرْدَل، شهر و شهرستانی به همین نام در استان چهارمحال و بختیاری. این نام در برخی متون ترجمه شده به فارسی، سهواً بهصورت آردال (كرزن، ٢/ ٣٦٢) و آردل (دوراند، ٧٠) آمده است. شوارتس احتمال میدهد كه این نام با اردوان ارتباط داشته باشد (ص ٦٦٠، حاشیۀ ١٢).
شهرستان اردل
یكی از شهرستانهای پنجگانۀ استان چهارمحال و بختیاری كه از دو بخش مركزی و میانكوه و ٦ دهستان تشكیل شده است و یك نقطۀ شهری و ١٥٢ آبادی دارای سكنه را در خود جای داده است ( آمارنامه...، ٦؛ فرهنگ آبادیها...، ٤). اردل از شمال به شهرستان فارسان، از شرق به شهرستان بروجن، از غرب به شهرستان ایذه و از جنوب به شهرستان لردگان محدود است ( آمارنامه، ده).
شهرستان اردل از دو بخش كوهستانی و دشتی تشكیل شده است. كوههای آن كه عمدتاً جهتی غربی ـ شرقی دارند، قسمتهای شمالی، شمال غربی، غرب، جنوب غربی و مركز شهرستان را دربر گرفتهاند. بلندترین و معروفترین كوههای اردل اینهاست: زردكوه، كوه هفت تنان، كوه ریك، كوه چولی و كوه سبزو (فرهنگ جغرافیایی...، ١٠). به سبب همین ارتفاعات، آب و هوای این شهرستان متنوع است: در قسمتهای كوهستانی تابستانها نسبتاً معتدل و زمستانها بسیار سرد است، حال آنكه هوای دشت گرمسیری است (همانجا).
ازآنجاكه سرچشمۀ رودخانههای ناحیهای از جمله لردگان و آب بازُفت در اردل و یا نزدیكی آن قرار دارد (گاوبه، ٢٤٧)، آبهای سطحی در این ناحیه از اهمیتی خاص برخوردار است، حال آنكه بهرهبرداری از آبهای زیرزمینی، به سبب محدودیتهای موجود، چندان مورد توجه نیست (جغرافیا...، ١/ ٥٤٢). مهمترین رودخانۀ ناحیۀ اردل رود كوهرنگ است كه از دامنۀ كوههای بختیاری سرچشمه گرفته، با پیچ و خم بسیار به سمت جنوب شرقی جریان مییابد. رودهای فرعی آب میزوج، آب سبزكوه، دیناران و رودهای محلی دیگر به كوهرنگ ملحق میشوند. این رود سپس به لردگان پیوسته، رودخانۀ شالو را تشكیل میدهد و به سوی شوشتر و اهواز جریان مییابد (فرهنگ جغرافیایی، همانجا؛ نیز نك : بیشاپ، ٢١٤).
ناحیۀ اردل از لحاظ پوشش گیاهی دارای تنوع قابل توجهی است. بلندیهای این ناحیه غالباً پوشیده از جنگل است. قطع درختان جنگلی، به علل مختلف در گذر زمان، موجب تخریب پوشش مزبور در این ناحیه شده است، تا جایی كه در حال حاضر تنها برخی نقاط از جمله دامنههای سبزكوه بقایای پوشش جنگلی را در خود محفوظ داشتهاند (فرهنگ جغرافیایی، همانجا؛ دوراند، ٨٤)؛ بقایای جنگلی عمدتاً به صورت درختچههای كم و بیش متراكم دیده میشوند (جغرافیا، ١/ ٥٤٥). سطح اراضی جنگلی اردل را كه بیشتر از درختان بلوط، بادام كوهی و در برخی نقاط انجیر تشكیل شده (فرهنگ جغرافیایی، همانجا)، ١٠٤ هزار هكتار برآورد كردهاند. حوزههای عمدۀ جنگلی این ناحیه، شامل دینارون، دورَك، شلیل، دوپلان، سرخون، گندمكار و شیاسی است (جغرافیا، ١/ ٥٤٦).
در دامنههای كوهستانی این ناحیه گیاهانی ازجمله ترۀ كوهی، بن سرخ، اندون، گلیز، اندشت، شنگ و موچه فراوان است (فرهنگ جغرافیایی، همانجا)؛ دوراند به هنگام سفر در این ناحیه، آنجا را پوشیده از گل و نوعی زعفران (؟) زردرنگ و زیبا معرفی میكند (ص ٧٢-٧٣). در مقابل، دشت اردل كه وسیع و حاصلخیز است، عاری از پوشش طبیعی درختی است (بیشاپ، همانجا).
در ١٣٦٥ش محدودۀ شهرستان اردل ١٨٩‘١٠ خانوار (٧٣٠‘٦٠ نفر) جمعیت داشت كه از آن میان ١/ ٧ درصد در شهر اردل و مابقی (٩/ ٩٢ درصد) در روستاهای این شهرستان زندگی میكردند (سرشماری...، ١٥). مطابق همین آمار، شهرستان اردل شامل ١٥٢ آبادی روستایی دارای سكنه است كه ٦١٪ از آنها از آبادیهای كوچك كشور به شمار آمدهاند و دارای جمعیتی كمتر از ٥٠ خانوار هستند (فرهنگ آبادیها، ٤). علاوه بر این، شمار قابل توجهی ازآبادیهای این شهرستان غالباً به صورت مزرعه (بدون سكنه) مورد بهرهبرداری قرار میگیرد (همان، ٢٤- ٢٥).
فعالیت اقتصادی در آبادیهای این شهرستان به ترتیب كشاورزی، دامداری و باغداری است ( فرهنگ روستایی، ١٣٦٥ش، ١٨). شمار دام در این آبادیها ٠٦٨‘١٩٩ رأس گوسفند و بز و ٣٣٠‘٢٠ رأس گاو برآورد شده است (فرهنگ آبادیها، ١٥). منابع اصلی آب روستاهای اردل بیشتر چشمههای متعدد این شهرستان است (فرهنگ روستایی، ١٣٦٧ش، ٧٨٦-٧٨٧). كوچندگان ناحیۀ اردل بالغ بر ٨٦٨‘٥ خانوار است كه ٣٨٦‘٤ خانوار عشایر ییلاقی و ٤٨٢‘١خانوار عشایر قشلاقی است (جمعیت...، ٢٨).
مطابق آخرین سرشماری كشور (١٣٧٠ش)، جمعیت شهرستان اردل ٦٥٩‘٦٧ نفر ( ٦٧٧‘١٠ خانوار) است كه از آن میان ١/ ٥٢ درصد (٢٣٢‘٣٥ نفر) مرد و ٩/ ٤٧ درصد ( ٤٢٧‘٣٢ نفر) زن هستند. نسبت جنسی بر این اساس ٦/ ١٠٨ (مرد در برابر ١٠٠ زن) است (نتایج عمومی...، ١٠). مطابق همین آمار، ٩/ ٧ درصد (٣٢٦‘٥ نفر) از این عده در تنها نقطۀ شهری این شهرستان و ٣/ ٨٦ درصد یعنی ٤٠٨‘٥٨ نفر در نقاط روستایی ساكن هستند و ٨/ ٥ درصد مابقی نیز به عنوان جمعیت كوچنده ثبت شدهاند (همانجا؛ آمارنامه، ١٤). بر همین اساس، بعد خانوار شهری و روستایی این شهرستان بهترتیب ١/ ٦ و ٣/ ٦ است. این مقدار در میان كوچندگان به ٧ نفر میرسد (همانجا). زبان اهالی شهرستان اردل فارسی (با گویش لری) و مذهب آنان شیعۀ دوازده امامی است (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
مكانهای زیارتی این شهرستان، بجز زیارتگاه باباشیخ در شهر اردل، اینهاست: تخته چوب، امامزاده چهراز، امامزاده درویشان و دوازده امام (نیكزاد، ٥٤٦). قلعههای بسیاری در این شهرستان وجود دارد كه از میان آنها صمصامی و تل را میتوان برشمرد (همانجا).
شهر اردل
این شهر با مساحت ٣/ ١ كمـ ٢ در ◦٥٠ و ′٣٩ طول شرقی و◦ ٣١ و′ ٥٨ عرض شمالی و در فاصلۀ ١٠٢ كیلومتری از مركز استان (شهركرد) قرار دارد (شناسنامه...، ١٧). شهر اردل در دامنه و در پای قلعهای قدیمی واقع شده، و در گذشته حصاری گرداگرد خود داشته است (بیشاپ، ٢١٥). ارتفاع این شهر از سطح دریا ٧٤٠‘١ متر و ٣٠٠ متر پایینتر از شهركرد است. با توجه به كوهستانی بودن این شهر، آب و هوای آن معتدل است (فرهنگ جغرافیایی، همانجا).
اردل بهطور سنتی یكی از ٣ قلعۀ بزرگ بختیاری و از لحاظ دفاعی مهمترین آنها به شمار میرفته است. این قلعه همچون قلعههای همانند خود چهارگوش ساخته شده، و در آن چند سوراخ برای تیراندازی تعبیه شده بود (مكبن روز، ١٢٧، ١٣٠). بیشاپ در گزارش خود این قلعه را در حد كاروانسرایی درجه دو بهشمار میآورد كه از دو طبقه و حیاط وسیعی كه در اطراف آن شماری اصطبل و انبار قرار داشته، تشكیل شده است (همانجا). دهلیزهایی قسمت بیرونی را به قسمت اندرونی كه محل اقامت افراد خانوادۀ ایلخانی بختیاری بوده، متصل میساخته است. همو، نیز از برجی چهارگوش در انتهای قلعه خبر میدهد (همانجا)؛ كرزن در بازدید خود از اردل، خبر داده كه برج در معرض ویرانی است (٢/ ٣٦٢).
اردل به عنوان خان نشین، پیوسته مركز ییلاقی كوچندگان هفت لنگ بختیاری بهشمار آمده است («راهنما...»، ٣٧٣؛ ویلسن، ٢٤٩؛ گارثویت، ٣٥؛ كرزن، همانجا). اسكندر عكاشه در تاریخ ایل بختیاری اردل را به عنوان محل اقامت ایل بیگی (ص ١٩٦، ٢١٦) و همچنین ایلخانی (ص ٢٦٥، ٣٠١) ذكر میكند.
اردل در مسیر یكی از ایلراههای مهم بختیاری به نام دسپارت (كریمی، ٢٥١) یا دزپارت و دسبارد (خسروی، ٢٩) قرار گرفته است؛ مسیر این ایل راه از گرمسیر به سردسیر و از مسجد سلیمان تا چغاخور از ایذه، دینهراك، سرپل شالو، دهدز، بریدبلند، پل مروارید، هلیساد، دوپولون و اردل میگذرد (كریمی، همانجا).
بیشاپ این راه را جادۀ كاروان رو شوشتر مینامد و فاصلۀ اردل تا اصفهان را حدود ١٣٧ كمـ و فاصلۀ آن تا شوشتر را حدود ٣٢٢ كمـ میداند (ص ٢١٤-٢١٥). قدمت این ایل راه به دورۀ اشكانی میرسد (خسروی، همانجا). در اواخر سدۀ گذشتۀ میلادی این راه به جادۀ لنج (لینچ) معروف شد؛ در واقع در ١٨٩٨م برادران لینچ با پرداخت وام ٥٠٠‘٥ لیرهای خود به خوانین منطقه، این راه را تعریض و بازسازی كردند كه در ١٨٩٩م مورد استفاده قرار گرفت (خسروی، ٢٩-٣٠). این مسیر بهطور سنتی ایلراه طوایف راكی، سادات، زراسوند، چهرازی، چهاربری، مشایخ، اورك، عالیمحمودی، سرقلی، نوروزی، گلهداران شهركردی و بلداجی بوده است (همانجا). مسلماً راههای دیگری نیز اردل را به سایر نقاط متصل میكرده است. كرزن از وجود راه دیگری از بهبهان به اردل و اصفهان یاد میكند و فاصلۀ آن تا اردل را حدود ٤٢٦ كمـ بر میشمارد (٢/ ٤٨٣؛ اقتداری، ٣/ ٥٠٢؛ قس: گاوبه، ٢٢٣-٢٢٤).
اردل در زمان ناصرالدین شاه دارای ٨٠ خانوار جمعیت بود (اعتمادالسلطنه، ١/ ١٩٥١). باید توجه داشت كه به سبب ییلاقی بودن این محل، جمعیت آن در فصول مختلف، متفاوت بوده است. در كتاب آبادان... كه سهواً اردل به عنوان دو محل متفاوت مورد بررسی قرار گرفته، بر اساس دادههای ١٩٠٥م دهكدهای به شمار آمده كه حدود ٤٠٠ (نفر یا خانوار؟) جمعیت داشته كه در ماههای زمستان این جمعیت نقصان مییافتهاست (ص ٥٨)؛ نیز در جای دیگر كتاب جمعیت این شهر ٨٠٣‘١ نفر آمده است (ص ٥٧). مطابق آمار نسبتاً دقیقتر، اردل در حدود سال ١٣٢٠ش نزدیك به ٥٠٠‘١ نفر جمعیت داشته است (فرهنگ جغرافیایی، ١١) كه در ١٣٦٣ش به حدود ٣ هزار نفر (٦٣٠ خانوار) رسید (شناسنامه، ١٨).
شهر اردل در سرشماری عمومی ١٣٦٥ش دارای ٧٥٩ خانوار معمولی ( ١٦٤‘٤ نفر) و یك خانوار دسته جمعی (١٦٧ مرد) بود. بر این اساس، نسبت جنسی آن برابر ١١٦ مرد در برابر ١٠٠ زن بوده است (سرشماری، ١٨). مطابق همین دادهها، اردل دارای جمعیتی جوان است، تا جایی كه ٥٢٪ از ساكنان آن ( ٢٤٩‘٢ نفر) كمتر از ١٥ سال دارند (همانجا). علاوه بر این، تنها ١/ ٢٣ درصد از جمعیت ١٠ ساله به بالا شاغل هستند كه این نسبت بیانگر بار تكفل نسبتاً بسیار در میان خانوارهای آن است (همانجا).
از لحاظ فعالیت اقتصادی، شهر اردل وابسته به كشاورزی، گلهداری و صنایع دستی (گلیم و قالیبافی) است (فرهنگ جغرافیایی، همانجا)، تا جایی كه ٥٣٪ از شاغلان این شهر در گروه فعالیتهای بخش اول مشغول بودهاند (سرشماری، همانجا). مطابق دادههای موجود، اردل دارای ٣٧٥‘٤ هكتار زمین زراعی است كه حدود ١٠٪ از آن (٤٤٢ هكتار) به صورت آبی مورد استفاده است (فرهنگ اقتصادی...، ١).
شهر اردل به عنوان یكی از معدود مراكز شهری این منطقۀ عشایری، در سالهای اخیر بخشی از جمعیت پیرامونی خود را جذب كرده است، تا جایی كه در ١٣٦٥ش حدود ١٢٪ از جمعیت آن متولد سایر نقاط بودهاند (سرشماری، همانجا). اردل تنها نقطۀ شهری شهرستان اردل است كه مطابق آخرین سرشماری عمومی (١٣٧٠ش) ٣٢٦‘٥ نفر جمعیت دارد (نتایج عمومی، ١٠).
چنانكه گفته شد، زیارتگاهی به نام باباشیخ در اردل وجود دارد (فرهنگ جغرافیایی، همانجا؛ بیشاپ، ٢١٥). علاوه بر این به سبب مقبرۀ امامقلی خان حاج ایلخانی بختیاری، این شهر مورد احترام بختیاریهاست (كریمی، ٢١٤).
مآخذ
آمارنامۀ استان چهارمحال و بختیاری (١٣٧١ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٢ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
اقتداری، احمد، خوزستان و كهگیلویه و ممسنی، تهران، ١٣٥٩ش؛
بیشاپ، ایزابلا، «از كتاب سفر به ایران و كردستان»، سیری در قلمرو بختیاری و عشایر بومی خوزستان، ترجمۀ مهراب امیری، تهران، ١٣٧١ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٤ش؛
جمعیت عشایری دهستانها (كل كشور)، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر كوچنده، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٦ش؛
خسروی، عبدالعلی، تاریخ و فرهنگ بختیاری، اصفهان، ١٣٧٢ش؛
دوراند، سفرنامه، ترجمۀ علی محمد ساكی، خرمآباد، ١٣٤٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بروجن، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
شناسنامۀ شهرهای كشور (١٣٦٤ش)، استان چهار محال و بختیاری، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٥ش؛
عكاشه، اسكندر، تاریخ ایل بختیاری، تهران، ١٣٦٥ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان بروجن، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان چهار محال و بختیاری، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان دهم (اصفهان)، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، ١٣٣٢ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ش)، استان چهارمحال و بختیاری، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ روستایی، سرشماری عمومی كشاورزی (١٣٦٧ش)، كل كشور، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
كرزن، جرج ن.، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، ١٣٦٢ش؛
كریمی، اصغر، سفر به دیار بختیاری، تهران، ١٣٦٨ش؛
گارثویت، ج. ر.، تاریخ سیاسی، اجتماعی بختیاری، ترجمۀ مهراب امیری، تهران، ١٣٧٣ش؛
گاوبه، هاینتس، ارجان و كهگیلویه، ترجمۀ سعید فرهودی، به كوشش احمد اقتداری، تهران، ١٣٥٩ش؛
مكبن روز، الیزابت، بامن به سرزمین بختیاری بیایید، ترجمۀ مهراب امیری، تهران، ١٣٧٣ش؛
نتایج عمومی آمارگیری (١٣٧٠ش)، استان چهارمحال و بختیاری، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٢ش؛
نیكزاد امیرحسینی، كریم، شناخت سرزمین بختیاری، اصفهان، ١٣٥٤ش؛
ویلسن، سفرنامه، ترجمۀ حسین سعادت نوری، تهران، ١٣٦٣ش؛
نیز:
Abadan and Southwestern Iran, ed. L. W. Adamec, Graz, ١٩٨٩;
The Middle East Intelligence Handbooks (Persia), London, ١٩٨٤;
Schwarz, P., Iran im Mittelalter, Hildesheim, ١٩٦٩.
عباس سعیدی