اُرْجُذونه‌، یا ارشذونه‌، نام‌ شهری‌ است‌ از ایالت‌ مالاگا (مالقه‌) در جنوب‌ شرقی‌ اسپانیا. نام‌ این‌ شهر به‌ صورتهای‌ گوناگون‌، اما نه‌ چندان‌ متفاوت‌، ضبط شده‌ است‌ (نك‌ : ابن‌حوقل‌، ١/ ١١٠؛ ابن‌قوطیه‌، ٤٩؛ اصطخری، ٤٣؛ ادریسی، ٢/ ٥٣٧). یاقوت‌، ارجذونه‌ و ارشذونه‌ را دو شهر مختلف‌ پنداشته‌ است‌ (١/ ١٩٥، ٢٠٧-٢٠٨؛ بستانی‌، ١٠/ ٥١). گرچه‌ ظاهراً از نام‌ قدیم‌ آن‌ اطلاعی‌ در دست نیست‌ (EI١)، با اینهمه‌ شیخه‌ و طرابلسی‌ (ص‌ ٤٩٧) ارشذونه را برگرفته‌ از نام‌ قدیم‌ اتلدونا به‌ معنی‌ «محل‌ روغن‌گیری‌» دانسته‌اند.
این شهر از شمال‌ شرقی‌ به‌ لوخا (لوشه‌)، از جنوب‌ به‌ كولمنار و از غرب‌ به‌ شهر آنته‌كرا محدود است‌ ( اطلس‌ تاریخ‌...، ١٢٢؛ اطلس‌ معاصر، ٧٩؛ EI١؛ «اطلس‌ بزرگ‌...»، ٥٠؛ EUE, V/ ١٣٢٢).
ارجذونه‌ در ١٦٠ كیلومتری‌ جنوب‌ ایالت‌ كوردوبا (قرطبه‌) (بستانی‌، همانجا) و ٨٩ كیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ ایالت‌ گرانادا (غرناطه‌) واقع‌ است‌ (سامی‌، ١/ ١٢٥؛ بستانی‌، همانجا). رود خنیل‌ (شنیل‌) از نزدیكی‌آن‌می‌گذرد وسرچشمۀ وادی‌الحور در٦ كیلومتری آن قرار دارد (بستانی‌، اطلس معاصر، همانجاها؛ EI١;
EUE, XXVI/ ١٥٠٥؛ «اطلس‌ بزرگ‌»، همانجا). جمعیت‌ آن‌ ٣٨٠‘٣٠ نفر، و مساحت‌ آن‌ ٥٠٠ كمـ٢ است‌ كه‌ شامل‌ ٦ قصبه‌ و ١٣ دهكده‌ می‌باشد (EUE, V/ ١٣٢٢). اغلب‌ مردم‌ ارجذونه‌ كشاورزند و زیتون‌ و روغن‌ از محصولات‌ عمدۀ آن‌ است‌. برخی‌ از منسوجات‌ نیز در این‌ شهر تولید می‌شود ( بستانی‌،همانجا).
ارجذونه‌ شهری‌ است‌ كوهستانی‌ كه‌ در قدیم‌ به‌ داشتن‌ باروها و استحكامات‌ قوی‌ شهرت‌ داشته‌ است‌ (ادریسی‌، ٢/ ٥٧٠؛ بستانی‌، همانجا، نیز ٢/ ٤٥١). امروزه‌ باروی‌ دور شهر از میان‌ رفته‌، اما دژی در ارتفاعات‌ شهر هنوز به‌ چشم‌ می‌خورد. از آثار كهن‌ بازماندۀ این شهر میدانی‌ ٨ ضلعی‌ است‌ كه‌ ایوانهای‌ پل‌ مانند پیرامون‌ آن‌ را فرا گرفته‌ است‌. همچنین‌ این‌ شهر دارای‌ بازارهای‌ پرپیچ‌وخم‌ با معماری‌ سنتی‌ ودو كلیسای‌ تاریخی‌ است‌. خط آهنی‌ به‌ طول‌ ٠٠٠‘١ كمـ به‌ وسیلۀ یك‌ تونل‌ از زیر این‌ شهر می‌گذرد كه‌ از كوردوبا تا گرانادا امتداد می‌یابد (سامی‌، همانجا؛ بستانی‌، ١٠/ ٥١؛ نك‌ : حمیری‌، ٢٥).
ارجذونه‌ پس‌ از فتح‌ اندلس‌ مدتها مركز ناحیۀ وسیعی‌ به‌ نام‌ ریه‌ بود (اصطخری‌، ٤٢-٤٣؛ ابن‌ حوقل‌، همانجا؛ ابن‌ قوطیه‌، ٥٠) كه‌ به‌ تقریب‌ همان‌ ایالت‌ مالاگایِ كنونی‌ است‌ («اطلس‌ بزرگ‌»، همانجا؛ EI١). به‌ نوشتۀ یاقوت‌ (٢/ ٨٩٢) ریه‌ خود شامل‌ ٣٠ منطقه‌ بوده‌ است‌.

در نخستین سالهای‌ فتح‌ اندلس‌ حكمرانان‌ این‌ سرزمین‌ توسط خلفای‌ اموی‌ برگزیده‌ می‌شدند (نك‌ : ابن‌ قوطیه‌، ٣٨-٤٠، ٤٣-٤٤؛ ابن‌عذاری‌، ٢/ ٣٥-٣٦).
در زمان‌ یوسف‌ بن‌ عبدالرحمان‌ فِهری‌ (حك‌ ١٣٠- ١٣٨ق‌) ــ آخرین‌ تن‌ از این حكمرانان‌ ــ ارجذونه‌ مركز ریه‌، اهمیت‌ و اعتباری‌ خاص‌ داشت‌. نخست‌ مدتی‌ یحیى‌ بن‌ حُرَیث‌ رقیب‌ پیشین‌ یوسف‌ فهری‌ در منصب‌ حكمرانی‌ اندلس‌، حاكم‌ ارجذونه‌ گردید. اما دیری‌ نپایید كه‌ بركنار شد (نك‌ : ابن‌ عذاری‌، همانجا؛ لوی‌ پرووانسال‌، «تاریخ‌...»، I/ ٥١). سپس‌ جداربن‌ عمرو قیسی‌ حاكم‌ ریه‌ و ارجذونه‌ گردید (ابن‌قوطیه‌، ٤٩؛ ابن‌عذاری‌، ٢/ ٤٦). سرانجام‌ عبدالرحمان بن‌ معاویۀ اموی‌ كه‌ از شام‌ به‌ اندلس‌ گریخته‌ بود، در غیاب یوسف‌ فهری‌ وارد ارجذونه‌ شد و در روز عید فطر ١٣٨ق‌/ ٧٥٦م‌ به‌ اشارۀ جدار و با پشتیبانی‌ گروهی‌ از موالی‌ بنی‌امیه‌، به‌ جای یوسف‌ فهری‌ خطبه‌ به‌ نام‌ عبدالرحمان‌ خوانده‌ شد و بدین‌سان‌ حكومت‌ امویان‌ اندلس‌ در ارجذونه‌ پایه‌ریزی‌ شد (ابن‌قوطیه‌، ٤٥-٥١؛ ابن‌ عذاری‌، ٢/ ٤٠- ٤٨؛ نویری‌، ٢٣/ ٣٣٦-٣٣٧؛ لوی‌ پرووانسال‌، همان‌، I/ ٥١, ١٠٣؛ قس‌: ابن‌اثیر، ٥/ ٤٨٩ به‌ بعد).
ارجذونه تا زمان حكومت محمد بن‌ عبدالرحمان (حك‌ ٢٣٨-٢٧٣ق‌) و فرمانروایی‌ ابن‌ ابی‌ عامر بر منطقۀ ریه‌، همچنان‌ واجد اهمیت‌ بود (ابن‌ عذاری‌، ٢/ ٩٤، ١٠٤؛ نك‌ : ادریسی‌، ٢/ ٥٧٠). از ٢٦٧ق‌ در پی‌ قیام‌ ابن‌ حفصون‌ و تسلط او بر بیشتر سرزمینهای‌ ریه‌، الخضراء و دیگر نواحی‌ ــ كه‌ بیش‌ از ٥٠ سال‌ به‌ طول‌ انجامید ــ این‌ شهر و نیز كوه‌ و دژ مستحكم‌ بوباسترو (بُبَشتر) كه‌ در غرب آن‌ قرار داشت‌، چندی‌ پایگاه‌ تجمع‌ و محل‌استقرار نیروهای او شد و اهمیت سوق‌الجیشی‌ یافت (اصطخری‌، ٤٣؛ ابن‌حوقل‌، ١/ ١١٠؛ ابن‌خطیب‌، اعمال‌...، ٣١ به‌ بعد، الاحاطة، ٤/ ٣٩؛ یاقوت‌، ١/ ٤٨٦؛ اطلس تاریخ‌، ١٢٢؛ نیز نك‌ : ه‌ د، ابن‌ حفصون‌). در پی‌ جنگ‌ و گریزها و شورشهای‌ پیاپی‌ در این‌ ناحیه‌ از زمان‌ فرمانروایی‌ ابن‌ ابی‌ عامر، ارجذونه‌ تقریباً خالی‌ از سكنه‌ شد (ادریسی‌، ٢/ ٥٧٠؛ نك‌ : ابن‌ عذاری‌، ٢/ ١١٦) و از آن‌ پس‌ مورد بی‌مهری‌ حكام‌ اندلس‌ قرار گرفت‌، به‌ طوری‌ كه‌ منذر بن‌ محمد (حك‌ ٢٧٣- ٢٧٥ق‌) از مردم‌ این‌ شهر كه‌ پشتیبان‌ شورشیان‌ بودند، با خشم‌ یاد می‌كند و در ٢٧٤ق‌ هنگام‌ تسلط بر ارجذونه‌، عیشون‌ حاكم‌ وقت آنجا را به‌ همراه‌ بیست‌ و چند تن‌ دیگر به‌ دار می‌آویزد (ابن‌عذاری‌، ٢/ ١١٣- ١١٧؛ نیز نك‌ : لوی‌ پرووانسال‌، «تاریخ‌»، I/ ٣٠٧-٣٠٨). در دورۀ ملوك‌ الطوایف‌ كبّاب‌ بن‌ تمیت‌ حاكم‌ ارجذونه‌ از فرمان‌ عبدالله‌ زیری‌، آخرین‌ حاكم‌ صنهاجی‌ (حك‌ ٤٦٦-٤٨٣ق‌) سرپیچید، اما عبدالله‌ پس‌ از دست‌ یافتن‌ بر مالقه‌ او
را از حكومت‌ آنجا بر كنار كرد. عبدالله‌ خود در خاطراتش‌ این‌ رویداد را به‌تفصیل آورده‌ است‌ (نك‌ : ص‌ ٣٣١-٣٣٤؛ لوی‌ پرووانسال‌، مقدمه‌، ٢٣٣, ٢٣٦-٢٣٧). قیسی‌ شاعر اندلسی‌ كه‌ در سدۀ ٩ق‌ شاهد تصرف‌ ارجذونه‌ به‌ دست‌ مسیحیان‌ بوده‌، از این‌ واقعه‌ با تأسف‌ فراوان‌ یاد می‌كند (ص‌ ٣٦٣-٣٦٤).
از شخصیتهای‌ شناخته‌شدۀ این ناحیه‌، سعدان‌ بن‌ ابراهیم‌ (د ٣١٦ق‌) مفتی‌ ارجذونه‌ (ابن‌ فرضی‌، ١/ ٢١٤) و ابن‌ ابی‌ المجد (د ٧٣٩ق‌)، ادیب‌، صوفی‌، فقیه‌ و قاضی‌ این‌ شهر را می‌توان‌ نام‌ برد (ابن‌ خطیب‌، الاحاطة، ٣/ ٤٥٩؛ مقری‌، ٥/ ٤٥٧).

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطة، به‌ كوشش‌ محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ١٣٩٧ق‌/ ١٩٧٧م‌؛
همو، اعمال‌ الاعلام‌، به‌ كوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ١٩٥٦م‌؛
ابن‌ حوقل‌، محمد، صورة الارض‌، لیدن‌، ١٩٣٨م‌؛
ابن‌عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، به‌كوشش‌ كولن‌ ولوی‌ پرووانسال‌، لیدن‌، ١٩٥١م‌؛
ابن‌فرضی‌، عبدالله‌، تاریخ‌ العلماء، به‌كوشش‌ عزت‌ عطار حسینی‌، قاهره‌، ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م‌؛
ابن‌ قوطیه‌، محمد، تاریخ‌ افتتاح‌ الاندلس‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ انیس‌ الطباع‌، بیروت‌، ١٩٥٨م‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهةالمشتاق‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌/ ١٩٨٩م‌؛
اصطخری‌، ابراهیم‌، مسالك‌ الممالك، لیدن، ١٩٢٧م؛
اطلس‌ تاریخ‌ الاسلام، به‌ كوشش‌ حسین‌ مونس‌ و دیگران، قاهره، ١٤٠٧ق‌/ ١٩٨٧م‌؛
اطلس‌ معاصر گیتاشناسی‌، به‌ كوشش‌ سعید بختیاری‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
بستانی‌؛
حمیری‌، محمد، الروض‌ المعطار، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٩٨٤م‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
شیخه‌، جمعه‌ و محمد هادی‌ طرابلسی‌، تعلیقات‌ بر دیوان‌ قیسی‌ (هم‌)؛
عبدالله‌ زیری‌، «خاطرات‌» (نك‌ : مل‌ ، عبدالله‌)؛
قیسی‌، عبدالكریم‌، دیوان‌، به‌ كوشش‌ جمعه‌ شیخه‌ و محمد هادی‌ طرابلسی‌، تونس‌، ١٩٨٨م‌؛
مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٣٨٨ق‌/ ١٩٦٨م‌؛
نویری‌، احمد، نهایة الارب‌، به‌ كوشش‌ احمد كمال‌ زكی‌، قاهره‌، ١٩٨٠م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Abd Allāh, «Mémoires», ed. E. Lévi- Provençal , Al-Andalus, ١٩٣٥, vol. III;
EI١;
EUE;
Great World Atlas, London,١٩٨١;
Lévi-Provençal, E., Histoire de l'Espagne musulmane, Paris, ١٩٥٠, id, introd. «Mé-moires» (vide: ʿAbd Allāh).
ناهده‌ فوزی‌